نشریه شماره   186   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

نگاه به مهندسی به عنوان یک «بازار»

غلامرضا خراسانی

اگرچه قانون نظام مهندسی در اسفندماه سال 1374 تصویب و این سازمان در سال 1375 به شکل ابتدایی تشکیل شد، اما در حقیقت سه سال بعدی، یعنی از 76 تا 78 دوران شکلگیری این سازمان بود. در آن سالها، وزارت مسکن و شهرسازی وقت، معاونتی به نام معاونت نظام مهندسی داشت و یکی از کسانی که در آن دوران با این معاونت همکاری میکرد در حال حاضر خود یکی از معاونتهای مهم وزارت راه و شهرسازی را بر عهده دارد. حامد مظاهريان استاديار و رئيس دانشكده معماري دانشگاه تهران، فارغالتحصیل دكتراي معماري اسلامي از دانشگاه لندن است. معماري ايران، معماري اسلامي، فرهنگ و هنر ايران، فرهنگ و فناوریهای نوين از تخصصهای دكتر مظاهريان است. به مناسبت در پیش بودن هفدهمین اجلاس سراسری هیئتهای عمومی سامان نظام مهندسی با دکتر مظاهریان گفتگو کردیم.

پیام ساختمان: سیر رشد و عملکرد سازمان نظام مهندسی را طی 18 سال گذشته چگونه میبینید؟

سازمان نظام مهندسی در حقیقت برآیند آرزوهای مهندسان ساختمان بود؛ آرزوهایی که بعدها در قانون نظام مهندسی متجلی و منجر به تشکیل سازمان نظام مهندسی شد. این سازمان دوران متعددی را طی کرده و الآن با سپری کردن دوران جوانی، در حال ورود به دوران بلوغ است. از این رو میتوان گفت الآن در مقطعی هستیم که باید ارزیابی روشنی از این دو دهه که سازمان تشکیلشده پیدا کنیم و متناسب با شرایط موجود، قوانین و ساختارها را تجزیه و تحلیل کنیم تا بتوانیم مسیر آینده را روشن کنیم. وقتی سازمان خودمان را با تشکلهای مشابه در کشورهای دیگر مقایسه کنیم، میبینیم که آنها حدود 80 تا 90 سال و برخی بیش از یک سده این تجربه را دارند و مشخص است که در طی این زمان، توانستهاند وظایف و رسالتهایشان را بازخوانی کنند؛ کاری که ما هم باید انجام دهیم. الآن فرصتی است تا وظایفمان را مشخصتر و آنها را تفکیک کنیم. البته مراتبی که می توان بازنگری را در آن انجام داد ابعاد خیلی متفاوتی دارد.

پیام ساختمان: برخی از مسئولان تردید دارند تا از مشکلات بگویند. شما مشکلات موجود را در چه اموری میبینید؟

سازمان نظام مهندسی بر اساس مبانی که حدود دو دهه پیش، واقعیتهای زمانه بوده است، طراحیشده و البته مشکلاتش را هم ما الآن میبینیم، مثلاً همین عارضه برگه فروشی که الآن سازمانهای استانها با آن دست به گریبانند و همه از این موضوع ناراضی هستند و خود مهندسان ، مردم و دولت هم همینطور.

الآن وقتی بعد از دو دهه به سازمان نظام مهندسی نگاه میکنیم میبینیم ترکیبی از سه وظیفه بر دوش دارد: اول وظیفه اعتلای مهندسی در کشور، دوم وظیفه کنترل ساختمان و سوم وظایف صنفی. با نگاهی از دور به این موضوع، میبینیم این سه وظیفه با همدیگر ترکیب خوبی ایجاد نکرده است؛ در جاهایی در مقام یک تشکل صنفی عمل کرده و از حقوق اعضای خودش دفاع میکند، در جاهایی باید به کنترل ساختمان بپردازد و در جاهایی باید به فکر این باشد که اصلاً مهندسی چگونه باید در کشور اعتلا پیدا کند! این پیچیده کردن نقش نظام مهندسی، کمکی به وظایف سازمان نکرده است.

هیئتمدیرهها هم مشکلات متعددی دارند و در نظامهای استانی هم همینطور است. یا مثلاً یکی از خصوصیات قوانین فعلی این است که دو نظام را به رسمیت میشناسد: نظام فنی و اجرایی و نظام مهندسی. این امر شاید در آن شرایط یک استثنا بوده است چون در آن زمان نظام فنی و اجرایی کار میکرد و شاید فکر میکردند نظام مهندسی یک تشکل جدید است و باید دید چگونه عمل میکند. اما الآن جدایی این دو نظام، از مسائل غیرقابلهضم است و از دید بیرونی عجیب است که کشور دو سیستم و سازوکار مهندسی داشته باشد. باید در این موضوع بازنگری و تلاش کرد تا این دو بخش را به هم نزدیک تر کرد.

پیام ساختمان: آقای آخوندی خیلی بر موضوع یکپارچهسازی نظامات مهندسی تاکید دارد. تا به حال کاری عملی برای این موضوع شده است؟

ما الآن در سه رده متفاوت، جلسات کارشناسی فشردهای در این خصوص داریم: یکی در دفتر تشکلهای وزارتخانه تشکیل میشود، دیگری را من راهبری میکنم و جلسه دیگر در حضور آقای دکتر آخوندی تشکیل میشود. همه داریم به این همسویی میرسیم که این تغییرات باید از یک مبانی نظری پیروی کند. یعنی دو نظام را باید به هم نزدیک کنیم تا در اساس و پایه یکی باشند.

پیام ساختمان: بر سر مبانی نظری به جمعبندی کلی رسیدهاید؟

بله. مبانی نظری این است که ما باید به مهندسی به عنوان یک «بازار» نگاه کنیم که در آن یک خریدار خدمت و یک فروشنده خدمت هست و یک خدمتی وجود دارد که انجام میشود. یعنی اگر بازار را خیلی سادهسازی کنیم به چنین تصویری نزدیک میشویم. از این بُعد باید نگاه کنیم که صلاحیت فروشنده خدمات به رسمیت شناخته شود؛ خود بخش «خدمت» باید تعریف شود که در ازای چه کاری صورت میگیرد و تعرفههای مابه ازای آن خدمت در قراردادها باید تنظیم و لحاظ شود. اگر از این زاویه سادهسازی نگاه کنیم میبینیم در آن بخشهایی که به نظر میرسد خیلی صنفی است میتوان به شکل دیگری عمل کرد. از این منظر، فرض باید این باشد که عضویت در نظام مهندسی اجباری نیست، یعنی مهندسی که صلاحیت دارد باید بتواند کار کند. اگر قرار بر وجود تشکل صنفی است دیگر اجباری نیست تا افراد به زور عضو تشکل صنفی شوند. ولی الآن انگار اینطوری است که همه مهندسان باید عضو سازمان نظام مهندسی شوند.

پیام ساختمان: آن وقت صلاحیت مهندسان چگونه باید احراز و تأیید شود؟

صلاحیت جزو وظایف دولت است. در همه جای دنیا هم این دولت است که صلاحیت حرفهای را به رسمیت میشناسد. صلاحیت امری جداگانه است و دولت آن را به رسمیت میشناسد. اینکه ما همه را مجبور کنیم عضو یک تشکل صنفی شوند آن تشکل صنفی را هم از خاصیت خودش میاندازد، چون افراد مجبور میشوند برای انجام کارهای عادیشان عضو صنف شوند.

ولی اساس آن این است که ما به عنوان یک بازار به فروش خدمات مهندسی نگاه کنیم.

پیام ساختمان: آیا هر تغییری در سازمان نظام مهندسی منوط به یکپارچهسازی دو سیستم مهندسی کشور است؟

خیر، این امر را ما خیلی بدون حاشیه میبینیم. یکپارچهسازی نظامات اصلاً پیچیدگی ندارد که مثلاً انگار باید همه را به هم ریخت. از دید ما هر کسی که در هر جایی به حرفه مهندسی بپردازد باید صلاحیتش به رسمیت شناخته شود و توسط نظام مهندسی به تأیید برسد. این تمام قضیه را حل میکند و تمام بنگاههایی که در نظام فنی و اجرایی هستند کافی است برای پروژههایی که عهدهدار میشوند یک مهندس متخصص معرفی کنند. این کار به معنای این است که نظام مهندسی آنها را به رسمیت شناخته است که این امر تغییر ماهوی در نظام مهندسی ایجاد نمیکند. بعد از آن، قراردادهایی که نظام مهندسی دارد امری داخلی محسوب میشود که میتواند تعریفهای متعددی از آنها بدهد و چندین نوع قرارداد متفاوت تعریف کند که البته پایه و اساس آنها یکسان باشد.

الآن ما در نظام فنی و اجرایی شرکتهای بسیار معتبری داریم که نمیتوانند حتی یک متر در داخل شهر برای مردم طراحی کنند! میتوانند سد و تونل و برج دولتی بسازند ولی نمیتوانند در یک قطعه 200 متری ساختوساز کنند! چون قانون آنها را صاحب صلاحیت نمیشناسند. این بد است و ما را از خدمات اینها محروم میکند. از طرف دیگر عده زیادی مهندس در این شرکتها کار میکنند که اصلاً عضو نظام نیستند و خودشان را هم عضو نظام نمیدانند. این یکپارچهسازی به گسترش مهندسی کمک میکند و خیلی هم قرار نیست این دو سیستم را به هم بریزیم؛ فقط موانع یکپارچگی اینها را میخواهیم برداریم تا بتوانند در این عرصه به هم نزدیک شوند.

پیام ساختمان: به این شکل نظام یکپارچه شامل همه فعالان، اعم از انبوهسازان و پیمانکاران و دیگران هم میشود؟

بله و آن وقت کار خیلی راحتتر است. آن بخشهایی که در این نظامها هستند الآن نگراناند و فکر میکنند چه اتفاقی قرار است بیفتد. میگویند آیا ما باید برویم امتحان بدهیم!؟ در صورتی که موضوع اصلی فقط صلاحیت است و ما باید به سمتی برویم که آن را به رسمیت بشناسیم، حالا ممکن است آن مهندس در تشکل پیمانکاری باشد یا در شرکت مشاور و ... وقتی کسی صلاحیت دارد فقط کافی است صحهای گذاشته شود بر آن صلاحیت و این نگرانی که همه چیز به هم میخورد، صحت ندارد.

پیام ساختمان: نظر شما در خصوص تغییر قانون نظام مهندسی و طرحی که الآن در مجلس در دست بررسی است، چیست؟

اتفاقاً الآن چون اصلاح قانون نظام مهندسی در مجلس در جریان است ظرفیتی ایجادشده و اگر بتوان بخشهایی از این تقاضاها را از این طریق اعمال کرد کمک خوبی خواهد کرد. البته ایده آل این است که طرح در دست بررسی در مجلس بازگردانده شود و به شکل جدید به مجلس ارائه شود. شاید به عنوان طرح نباید مطرح میشد و بهتر بود به عنوان لایحه دولت به مجلس میرفت که متأسفانه این قضیه اتفاق نیفتاد. به هر حال الآن در حال طی سیر است و از دستور خارج کردن آن هم کمی پیچیده است چون در مجلس مطرحشده و یک فوریت آن رأی آورده و در کمیسیون تخصصی در حال رسیدگی است. به نظر من این اتفاق یک پتانسیل است که بخشهای زیادی از این خواستهها را میتوان در آنجا مطرح کرد. اگر میشد از دستور خارج شود با انسجام بهتری میشد به آن نگاه کرد ولی همین فرصت را هم نباید از دست داد.