هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   184   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

مرزهنر و معماری جغرافیایی نیست

گروه معماری و دکوراسیون: مرزهای هنر و معماری ایرانی کجاست؟ آیا مرزهای امروزی کشور ایران، در بردارنده تمام تمدنهایی است که روزگاری پیش از این به نام تمدن ایرانی شناخته میشد؟ برای پاسخ به این سؤال و مباحثی که موجب گردیده توجه معماران به میراث مشترک در حوزه تمدن ایرانی جلب گردد، با آقای مهندس سید علیرضا قهاری رئیس هیئتمدیره انجمن مفاخر معماری ایران، گفتگویی انجام دادهایم که توجه شما را به آن جلب میکنیم.

پیامساختمان:آیا مرزهای امروزی کشورمان، در برگیرنده تمام تمدنهایی است که در مجموع به نام تمدن ایرانی شناخته میشود؟

اصولاً نمیتوان مرزهای جغرافیایی امروز را به عنوان میزان ایرانی بودن یا نبودن یک تمدن به کار برد. در استخوانبندی مرزهای امروزی، فقط معدودی از اماکن مهم تاریخی ایران پیش و بعد از اسلام قرار گرفته است. تمدن ایران که گاهی با نام فلات نجد ایران نیز خوانده میشود، شامل کلیه سرزمینهای ماوراءالنهر تا میانرودان است و افغانستان و بخش شمالی پاکستان را در بر میگیرد و تا مرز هند پیش می رود. شکل ایرانشهر یا حوزه تمدنی ایرانی را مورخین و جغرافیدانان ثبت کردهاند. این نواحی که از نظر باستانشناسی و هنر اهمیتی ویژه دارد، حاوی تقریباً مهمترین اماکن ادوار اسلامی است، ضمن اینکه با اهمیتترین مراکز تمدنهای پیش از اسلام مانند تمدن عیلامی، اورارتوئی، مادی، هخامنشی و ساسانی در مرزهای فعلی ایران امروزی قرار دارد.

پیام ساختمان: بنابراین خارج از محدودههایی که ذکر کردید، آثار تمدن ایرانی همچنان قابل رویت هستند، به چه طریق میتوان به این مبحث ورود پیدا کرد؟

پرداختن به اقوام کهن و شناختن ریشههای نژادی آنها، هنر، اقتصاد، باورهای آئینی، ما را با پیشینه تمدنهایی که امروزه حوزه تمدنی ایران بزرگ را تشکیل میدهند، آشنا میکند. به عنوان مثال در قفقاز و ماورای قفقاز، شناخت اقوام ارمنی و گرجی و آلبانیایی و همچنین در بینالنهرین، شناخت اقوام آشوری، کاسی ها و بابلیها برای آشنایی با چگونگی شکلگیری معماری و شهرسازی ایرانی خارج از مرزهای فعلی ایران حائز اهمیت میباشد. به عنوان مثال پژوهشگران برای مطالعه دوره اشکانی و آثار معماری و شهرسازی پارتی بیشتر در ماوراءالنهر یا بینالنهرین متمرکزند چرا که با انتقال پایتخت اشکانیان از شهر هکتام پولیس (صد دروازه، قومس) به کناره دجله، این مناطق به رشد و تمدن دست یافت. درحالیکه در ایران امروزی، تنها اندکی از آثار دوره اشکانی باقیمانده، یا مثلاً زیباترین نمونههای کار سنگی معماری به ویژه در دوران سلجوقی و ملوکالطوایفی را باید در ترکیه (آناتولی) جستجو کرد. اگر چه مشابه این آثار در آذربایجان شرقی و غربی فعلی نیز قرار دارد. در سلسلههایی مانند آل بویه و سلجوقیان مرکز حکومت در ایران (اصفهان) قرار داشت، حتی بعد از حمله مغولان و به سلطنت رسیدن ایلخانان مغول، پایتخت (تبریز و سلطانیه) نیز در ایران امروزی بود. اما حکومت تیموریان، پایتخت را به بیرون از مرزهای ایران امروزی و به سمرقند و هرات منتقل کرد و بالطبع، بهترین آثار دوره  تیموری، امروزه در خارج از ایران قرار دارد. بنابراین میبینید که دستاوردهای حوزه تمدن ایرانی را نمیتوان صرفاً در ایران امروز جستجو کرد و ما نیاز به شناخت محیط پیرامونی خود داریم تا گستره هنر و معماری ایران را باز شناسیم. در حال حاضر بخشی از این پژوهشها در مؤسسات پژوهشی غیردولتی، ازجمله موسسه میراث مشترک انجام میگیرد.

پیام ساختمان: ممکن است موسسه میراث مشترک را بیشتر معرفی کنید؟

موسسه میراث مشترک مطالعات پایه سرزمین به وسیله 9 نفر از معماران و هنرمندان ایرانی در خرداد 91 در تهران آغاز به کار کرد و دارای اهدافی چون تبادل دانش فنی و تخصصی در زمینه مسائل مرتبط معماری و شهرسازی، آشنایی و معرفی حوزه تمدن ایرانی، شناخت تعاملات و اشتراکات فرهنگی ایران و سایر حوزههای تمدنی و نهایتاً تهیه بانک اطلاعات در این زمینه است. این موسسه پژوهشی طی دو سال گذشته، برنامههای معرفی و سخنرانی در زمینه حوزه تمدن ایران و اقوام ایرانی که در خارج از مرزهای کنونی به سر میبرند را با همکاری انجمن مفاخر معماری ایران، برگزار کرده است. بخشی از این پژوهشها به روابط تاریخی و فرهنگی با سایر حوزههای تمدن مشرق زمین، مثل هند نیز معطوف است. میدانید که به عنوان نمونه، سابقه اشتراکات فرهنگی ایران و هند، به پیش از سه هزار سال قبل و مهاجرت آریاییها بر میگردد. روابط ایران و شبهقاره هند، قبل از اسلام بر اساس نژاد مشترک، زبان و آداب و رسوم مشترک بوده و بعد از آن در دورههای مختلف، مهاجرت مستمر ایرانیان به این شبهقاره به ویژه در دوره گورکانیان موجب خلق آثار عدیده در زمینه هنر و معماری و نشئت گرفته از تمدن ایرانی شده است.

پیام ساختمان:در حال حاضر مهمترین طرحهایی که در موسسه میراث مشترک مورد پژوهش قرار دارد، بر روی کدام موضوعات متمرکز است؟

مطالعات تیسفون، هنر عصر تیموری، حوزه تمدن آبی ایران، باغهای کشمیر و مراودات ایران و هند در زمینه معماری و هنر، مهمترین طرحهای در دست مطالعه است. البته تفاهمنامهای هم تحت عنوان "مطالعات معماری و هنر آشور" با موسسه مطالعات سازههای آشوری اخیراً به امضا رسیده است.