نشریه شماره   183   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

خبری از آمایش سرزمین نیست معمای یک برنامه ملی

*شبنم عزیزی

يكي از طرحهای كليدي كه در كنار برنامهریزیهای كلان و بخشي کشور بايد به طور مستقل دیده و اجرا شود، «طرح آمايش سرزمين» است. اجرای این طرح روند جامعي از برنامهریزی منطقهای را تعریف میکند و بهترين مكمل براي برنامهریزی كلان و بخشي در سطح کشور است.

در اين شكل از برنامهریزی چون با ديدي وسيع و همهجانبه به فضاي ملي نگاه میشود، تمامی مناطق كشور با دقت از جهات مختلف مورد مطالعه و شناسايي قرار گرفته و بر اساس توانمندیها و قابلیتهای هر منطقه نقش و مسئوليت خاص به مناطق مختلف كشور محول میشود. مهمترین ویژگی برنامه آمايش سرزمين سازماندهي فضاي كشور از زوایای مختلف در قالب توزيع بهينه جمعيت و فعاليت است. یعنی برای هر منطقه متناسب با ظرفیت، نيازها و جمعیت آن، فعالیتهای اقتصادي و اجتماعي تعریف میشود و به عنوان ابزار اصلي در برنامهریزی و تصميم گیریهای منطقهای و ملي قرار میگیرد.

نیمقرن برنامهريزي بدون اجرا

سابقه آمایش سرزمین در ایران به سال ۱۳۵۳ باز میگردد که در پی مشکلات ناشی از افزایش جمعیت شهر تهران عنوان شد و بر اساس آن، وظیفه تهیه طرح جامع سرزمین به وزارت وقت مسکن و شهرسازی محول شد. اصلیترین دستاورد این طرح، تعیین محورهای اولویت در توسعه کشور و تقسیم کشور به مناطق اصلی بود.

 تجربه دوم آمایش سرزمین از ۱۳۶۲ و با مطالعات طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران آغاز شد. سپس در ۱۳۷۱ وزارت وقت مسکن و شهرسازی به تهیه طرح کالبدی ملی اقدام کرد. رتبهبندی شهرها، قطبهای منطقهای و ... از جمله این اهداف تعیین و طی مصوبه شورای عالی اداری وظیفه تهیه طرح آمایش سرزمین به سازمان برنامه و بودجه و وظیفه تهیه طرحهای کالبدی ملی و منطقهای به وزارت مسکن و شهرسازی واگذار شد.

در ۱۳۷۲ خط مشیهای ملی و منطقهای آمایش سرزمین برای برنامه دوم توسعه کشور، تهیه و به تصویب شورای اقتصاد رسید اما در پیوست نهایی لایحه فقط خط مشیهای ملی آمایش سرزمین درج شد و مباحث منطقهای آن حذف شد.

در ۱۳۸۲ سیاستهای کلی برنامه چهارم مشتمل بر ۵۲ ماده ابلاغ شد که ماده ۱۹ آن، آمایش سرزمین بود و سال بعد ضوابط ملی آمایش سرزمین توسط هیئتوزیران تصویب شد .در سال ۱۳۸۴، تشکیلات مرکز ملی آمایش سرزمین در چارچوب کادر سازمانی آغاز به کار کرد که از فعالیتهای آن نیز تهیه سند ملی آمایش سرزمین برای برنامه پنجم توسعه؛ همچنین تهيه طرحهای كالبدي ملي و منطقهای بود. حالا بعد از تجربه نزدیک به نيم قرن برنامهريزي و تدوين انواع برنامههاي توسعه ملي و منطقهاي، چندین دهه مطالعه و کسب تجارب عملی، طرح آمایش در مرحلهای است که بدون عزم جدی مسئولان تصمیم گیر و سیاستگذار امکان تحقق آن وجود ندارد. به نظر میرسد هنوز مدیران در پيچ و خم آزمون و خطا مانده و نتوانستهاند به نظام برنامهريزي مشخصي برای اجرای طرح آمایش تکیه کنند.