نشریه شماره   182   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

چالش‌ها و راهکارهای معماری منظر

گروه معماری ودکوراسیون:معماری منظر رشته‌ای مستقل و جدید است که هدف آن طراحی فضاهای باز بیرونی است. این فضا دارای عناصر متنوعی است که درختان،گیاهان،حوض و استخر و جوی‌ها، پیاده رو یا پیاده راه‌ها و خیابان‌ها، پارك‌ها، مبلمان شهری و مانند آن را در بر می‌گیرد. معماران منظر نقش پر رنگی در زیباسازی شهر دارند.اگر به این رشته اهمیت داده شود و این رشته بتواند جایگاه واقعی خود را داشته باشد شهری زیبا دارای فضای بیرونی معمارانه خواهیم داشت.در رابطه  با جایگاه معماری منظر در فضاهای شهری با دکتر سید حسن تقوایی ، رئیس گروه معماری منظر دانشگاه شهید بهشتی گفتگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.:
پیام ساختمان: معماری منظر  چه جایگاهی در طراحی فضاهای شهری دارد و آیا وجود این تخصص در کشور ضرورت دارد؟
با توجه به تعریف‌های موجود از معماري منظر و فعالیت‌های شناخته‌شده اين رشته در جهان، پاسخ بسیار روشن و کاملاً مثبت است؛ در حال حاضر بخش عمده‌ای از منابع و عناصر محيط طبيعي چه در شهرها و چه در روستاها به عنوان مهم‌ترین عناصر ساختاري و نيز بخش موثر در جلوه‌های بصري و منظر به حساب می‌آیند. اين موضوع به ويژه در پي توسعه‌های عظيم شهري ، افزایش و تراكم جمعيت و زیرساخت‌های محيط مصنوع در سده گذشته اهميت بيشتري يافته است. بدين ترتيب و بسيار متفاوت با برخي دیدگاه‌ها و رویکردهای جزئي نگر موجود به رشته‌های تخصصي از جمله معماري منظر، اهداف و نقش اين رشته در تقويت زمینه‌های محيطي، بوم گرايي و بهبود فضاهاي باز و سبز شهري به ويژه در بسياري از كشورهاي پيشرفته موجب تحولات سازنده زيادي شده است. بر این اساس و به قولي، هم اكنون مجموعه فعالیت‌های معماري منظر فقط محدود به برخي جنبه‌های طراحي و ساخت در حوزه‌های فضاي سبز، انواع حیاط و باغ و يا پارك نيست؛ اين رشته و تخصص همراه با فعالیت‌های معماري و طراحي شهري و به عنوان مجموعه‌ای همگرا توانسته است موجب طبیعت‌گرایی، افزايش آگاهی‌های محيطي، توسعه كيفي و كمي فضاهاي باز و سبز و نيز تقويت بسياري از زمینه‌های پایداری محیطی و زیرساخت‌های سبز در مقیاس‌های شهري و منطقه تا ملي شود.       
پیام ساختمان: با توجه به اینکه امروزه در رشته معماری به صورت تخصصی به رشته معماری پرداخته می‌شود و معمار منظر در مرحله دیگری وارد پروژه می‌شود،به نظر شما این روش باعث جزیی نگری در معماری نمی‌شود و جامعیت طرح را از بین نمی‌برد؟
اگر پرسش و نگرانی خود را در مورد جزئی نگری و دور شدن از ژرف‌بینی و کلان نگری مطرح کنیم، ضمن همدردی باید برای حل مسئله اقدام کرد. اما به نظر اینگونه نیست؛ لازم به یادآوری است که در بسیاری از کشورها و از جمله ایران، روند انجام کارها و ارائه خدمات در حوزه‌های طراحی (به مفهوم کلی) و در زمینه‌های معماری، شهر و منظر در سازمان‌ها و موسسه‌های شناخته‌شده حرفه‌ای مراتب خاص خود را دارد. البته در مواردی و در برخی پروژه‌های کوچک شاهد انجام فعالیت‌هایی مجزا در حوزه معماری و معماری منظر بوده‌ایم، اما نباید آن را به روند منطقی و کاملاً حرفه‌ای موجود در بسیاری از پروژه‌های موفق مربوط دانست. همچنین، در بسیاری از نمونه‌های موجود، مقیاس پروژه ، خواست کارفرما و نوع پروژه می‌تواند چگونگی تعامل و نحوه همکاری متخصصان را معین کند.
در مجموع، در بسیاری از پروژه‌های مطرح در جهان و اخیراً در ایران، معمار منظر از جمله اعضای اصلی تیم برنامه‌ریزی و طراحی است که از ابتدای کار و حتی در تنظیم پیشنهادهای فنی- مالی پروژه‌ها همراه با متخصص برنامه‌ریزی، معمار، طراح شهری و ... حضور دارد. بدیهی است در چنین شرایطی و با توجه و هماهنگی‌های لازم میزان مسایل احتمالی و جزئی نگری نیز کاهش می‌یابد. آگاهیم که برای مثال، ویژگی‌های طراحی یک پروژه مسکونی کوچک یا بزرگ با یک پارک شهری ، پارک جنگلی ، مرکز خرید یا بیمارستان بسیار متفاوت است . حال آنکه در زمینه‌های زیادی نیز معیار ارزیابی فعالیت‌ها و خدمات متخصصان بر اساس مصادیق مسکونی که آشناتر هستند تعیین و داوری می‌شود.
مجدداً تاکید می‌کنم که این نکته بر اساس تجارب بنده در حوزه‌های دانشگاهی و حرفه‌ای مطرح می‌شود و خوشبختانه نیز سال‌هاست که در بسیاری از مصادیق موجود و حداقل در بخش طراحی که به ما مربوط می‌شود هم اینگونه بوده است. لذا با توجه به توان بیشتر معماری منظر در شناخت محیط، عناصر طبیعی و مؤلفه‌های محیطی پایداری و آمایش سرزمین، همکاری معمار و معمار منظر بسیار تنگاتنگ و نزدیک است. مگر آنکه دانش و تخصص هر یک به تنهایی بتواند جوابگوی نیازهای شناخته‌شده پروژه از ابتدا تا پایان باشد و به گونه مستقل عمل شود که معمولاً در پروژه‌های کوچک دیده می‌شود. 
پیام ساختمان: طراحی منظر در گذشته چه تفاوتی با حال داشته است ؟
شاید بتوان پاسخ این پرسش را در مورد قبل جستجو کرد؛ به نظرم فرآیند طراحی به دلیل ماهیت آن بسیار متنوع و درعین‌حال پیرو تعدادی اصول و جنبه‌های ثابت است که به گذشته ، حال و شاید آینده هم ارتباطی ندارد. اما در مورد طراحی منظر به عنوان بخشی از فعالیت‌های معماری منظر که در کنار برنامه‌ریزی و مدیریت منظر شناخته شده است، به دلیل تفاوت‌های عمده فرهنگی و ارزش‌های بومی،  نیازهای اجتماعی، فناوری و  زیرساخت‌های انسان ساخت موضوع درخور توجه است.
بدین ترتیب، توجه به ارزش‌های محیطی و بومی، ویژگی‌های طبیعی و نیازهای انسانی، مصالح و فناوری‌های نوین در کنار جنبه‌های پایداری و کیفیت فضا می‌تواند پاسخگوی بسیاری از نیازهای کنونی باشد. در این وضعیت و در آغاز کار، بررسی دقیق نیازها به دور از درخواست‌های کاذب و مد روز، شناخت مسایل و واقعیت‌های موجود هر پروژه و سایت با توجه به ویژگی‌های بهره‌برداری و نیازهای نگهداری بسیار با اهمیت است.
پیام ساختمان: پروژه‌های اجراشده در معماری منظر چه چالش‌هایی دارند ؟
ضعف برخی جزئیات اجرایی و کاربرد مصالح در برابر فرسایش‌های محیطی، بهره‌برداری نادرست از فضاهای باز و سبز به همراه نگهداری نادرست کالبدی و فیزیکی را می‌توان از جمله مشکلات اساسی بعضی پروژه‌های موجود معماری منظر به حساب  آورد.
پیام ساختمان: چه راهکاری برای این معضل وجود دارد؟
به نظرم، هم اکنون و در فرآیند طراحی منظر بیش از همه نیازمند شناخت واقعیت‌های موجود فرهنگی، توان محیطی و ارزش‌های بومی بستر پذیرای طرح هستیم تا بتوان در کنار آسیب‌شناسی مسایل و برخی دریافت‌های نظری در راه  استخراج راهبردها و سیاست‌های اجرای پروژه گام برداشت. این مهم با در نظر گرفتن واقعیت‌های اجرایی، منابع در دسترس و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، سازنده و امیدوارکننده است.