هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   182   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

جایگاه مدیریت بحران در زلزله

علی اکبر عندلیب*
زلزله و مدیریت بحران نیازمند یک نگاه برنامه‌ای و توسعه‌ای است و باید برای اصلاح ساختار مدیریت بحران، این گام اساسی برداشته شود .
مدیریت بحران تاکنون با رویکرد انفعالی و بر مبنای حوادث و سوانح روی‌داده، صورت پذیرفته است. در این سبک مدیریت بلافاصله بعد از بروز زلزله، همه دستگاه‌ها و بخش‌ها برای امداد و نجات حادثه دیدگان و بازسازی مناطق آسیب‌دیده بسیج می‌شوند و عموماً هماهنگی لازم نیز بین این مجموعه‌ها وجود ندارد. پس از چند ماه نیز موضوع به فراموشی سپرده می‌شود. از این رو برای مدیریت بحران به صورت مطلوب، ضرورت دارد یک برنامه استراتژیک و کلان نگر تهیه شود و بر مبنای آن شرح وظایف تمامی دستگاه‌های مسئول، زیر نظر فرماندهی واحد تبیین گردد. مدیریت بحران در ایران باید به طور جامع و پیوسته تمام سیاست‌ها، برنامه‌ریزی‌ها، سازماندهی ها و عملیات را در برگیرد. چرخه این مدیریت باید شامل پیشگیری، کاهش عواقب، آماده سازی، پاسخ و بازیابی باشد. اما به نظر می‌رسد در کشورمان ایران بیشتر به امداد و نجات توجه شده، در نتیجه کاهش خطرپذیری مورد توجه جدی قرار نگرفته است.
برای کاهش خسارت زلزله، اقدامات کاهش خطرپذیری بسیار موثر است. در این زمینه دو سیاست مهم می‌تواند مد نظر باشد، یکی ساختن ساختمان‌های جدید مقاوم و دیگری مقاوم‌سازی ساختمان‌های موجود. برای ساختمان‌های جدید قوانین و نظارت سطحی باعث وجود ساختمان‌های غیر مقاوم زیادی شده است و لذا سیستم نظارت بر طراحی و اجرا باید به کلی احیا و بازسازی شود. مقاوم‌سازی ساختمان‌های موجود هم اثر مستقیم بر سطح خطرپذیری دارد اگر چه ساختمان‌های دولتی با بودجه عمومی می‌تواند مقاوم‌سازی شود ولی در مورد ساختمان‌های خصوصی وظیفه اصلی بر عهده مالکین است. بدون دخالت دولت در این زمینه این مسئله سرعت لازم را نخواهد داشت و دولت باید انگیزه کافی برای مردم در این زمینه ایجاد نماید و به سیستم هایی مثل بیمه، سرمایه‌گذاری و وام توجه شود.
در حال حاضر مهم‌ترین مسئله پذیرفتن ضرورت تدوین و اجرای برنامه‌ای کلان و بلندمدت و تدریجی برای مقاوم‌سازی تأسیسات و ابنیه کشور در برابر زمین لرزه است. با تغییر دولت‌ها این‌گونه برنامه‌ها نباید دچار وقفه شود و باید متناسب با توان اقتصادی بخش خصوصی و دولتی در جامعه ادامه یابد.
تا کنون نه تنها در رابطه با مدیریت اطلاعات و هشدار قبل از بحران‌های طبیعی و به ویژه زلزله، کار قابل‌ملاحظه‌ای صورت نگرفته است، بلکه در اطلاع‌رسانی بعد از وقوع زلزله نیز مشکلات و نارسایی‌های زیادی به چشم می‌خورد. اعلام دیرهنگام واقعه و تأخیر در عملیات نجات از دیگر مشکلات مدیریت بحران کشور است. با توجه به اینکه در زلزله‌های گذشته حدود نیمی از زیرآوارماندگان جان خود را در 2 ساعت اول بعد از وقوع زلزله در اثر خفگی یا خونریزی از دست می‌دهند، ثانیه‌ها می‌توانند در نجات جان انسان‌ها بسیار موثر باشد. لذا تأخیرهای چند ساعته و یا حتی یک روزه در عملیات نجات، عملاً به معنای بی‌اثر بودن این عملیات برای نجات زیرآوارماندگان می‌باشد، زیرا بعد از گذشت یک روز، درصد بسیار کمی از زیرآوارماندگان شانس زنده بودن دارند.
بازسازی مناطق آسیب‌دیده از جمله دیگر مشکلات طاقت‌فرسای مدیریت بحران زلزله در ایران می‌باشد. عوامل متعدد و مختلفی در این مقوله موثر بوده و لذا برنامه‌ریزی جامع و کارآمد  برای این امر را بسیار مشکل، زمان بر، هزینه بر و نفربر می‌سازد. مراحل بازسازی در ایران معمولاً طولانی بوده و به چندین سال نیز می‌انجامد.        اقدامات گسترده‌ای از چند سال قبل در کشور در امر سازماندهی و ایجاد آمادگی برای مدیریت بحران صورت پذیرفته است. برخی از این اقدامات در مراحل آغازین بوده و هنوز عملیاتی و اجرایی نشده و مواردی هم به صورت کامل و جامع تهیه طرح‌شده و برنامه عملیاتی آن نیز تهیه شده است.

*کارشناس ساختمان دادگستری