اجرای موفق مشارکت‌های عمومی – خصوصی

شمار نشریه : 182

مهندس محمدعلی جهانبانی*
  از ابتدای قرن بیست و یکم، جهان شاهد شکل‌گیری روندی در حوزۀ مدیریت دولتی بوده که به جای تأکید بر کوچک‌سازی یا بزرگ سازی ، بر اندازه سازی یا توسعۀ ظرفیت تأکید می‌نماید . این روند به نام حکمرانی خوب شهرت یافته است . مفهوم حکمرانی علاوه بر ظرفیت حکومت‌ها، به منظور تدوین خط مشی‌های مناسب و اجرای آنها به صورتی اثربخش ، کارا و به طور عادلانه، ترکیبی از اقتدار سیاسی و مدیریت منابع اقتصادی و اجتماعی را در بر می‌گیرد. حکمرانی خوب به معنای وجود پاسخگویی سیاسی، شفافیت نظام اداری ، اعمال قدرت مشروع ، آزادی مشارکت ، آزادی اطلاعات و بیان، مدیریت مالی دقیق و پاسخگویی مالی در حوزۀ عمومی، توجه به حاکمیت قانون ، چارچوب قانونی قابل پیش‌بینی دربرگیرندۀ نظام قضایی مستقل و قابل‌اعتماد ، توجه به حقوق انسانی ، قوۀ مقننه فعال ، ارتقای فرصت‌ها برای توسعه جامعه مدنی و توسعه ظرفیت در حاکمیت است . لذا در این مقاله ابتدا به بررسی و تحلیل اصول پذیرفته‌شده حکمرانی خوب پرداخته و سپس روندهای اثرگذار تشریح خواهد شد .
مکانیزم ها
توسعه و اجرای موفق مشارکت‌های عمومی – خصوصی مستلزم وجود دولتی قوی و کارآمد است که ابتدا بتواند مسئولیت و مدیریت پروژه‌های مشترک را از نظر تسهیم و انتقال ریسک به انجام رسانده و سپس بتواند در مورد یک  نقشه راه از وضعیت زیرساخت‌ها، نیازها، شرایط اقتصادی- اجتماعی جامعه و نیز هزینه‌های مترتب  بر آن تصمیم سازی نماید . اینها بنیاد و پایه همان چیزی است که حکمرانی خوب نامیده می‌شود .
ایفای این نقش توسط دولت  به خودی خود شکل نمی‌گیرد بلکه ابتدا باید چارچوب ، بستر و محیط نهادی  لازم وجود داشته باشد . در نتیجه اجرای موفقیت‌آمیز مشارکت‌های عمومی – خصوصی به عنوان یکی از مصادیق تحول اقتصادی و نشانه‌های رشد و توسعه یک کشور ، مستلزم وجود بسترها و شرایط ساختاری و نهادی لازم در حوزه عمومی و دولت است .
بر اساس تعریف برنامۀ عمران سازمان ملل ، حکمرانی خوب عبارت است از :
مدیریت امور عمومی بر اساس حاکمیت قانون ، دستگاه قضایی کارآمد، عادلانه و مشارکت گستردۀ مردم در فرآیند حکومت‌داری (Hope, 2009)  .لذا تفاوت حکمرانی با مدیریت دولتی نوین در این است که رویکرد دوم، از روش‌های مدیریتی برای افزایش صرفه‌جویی در خدمات دولتی بهره می‌گیرد . اما حکمرانی روشی است که شهروندان برای اثرگذاری بر نتایج خط مشی‌های دولتی با هم تعامل می‌نمایند. موضوع محوری در حکمرانی خوب دست یافتن به حکومتی است که بتواند زمینه‌ساز توسعه مردم‌سالار و توسعه خواهانه باشد . 
از سوی دیگر یک طرف اجرای موفقیت‌آمیز مشارکت‌های عمومی خصوصی ، دولت یا بخش عمومی است . از این رو بنا به ماهیت و عملکرد دولت ، این امر رابطه خیلی نزدیکی با موضوعات مرتبط با حکمرانی خوب دارد .
حکمرانی خوب یا دولت بهینه یا هنر حکومت مداری تعابیر گوناگونی است که در ادبیات اخیر مدیریت و حکومت برای آن به‌کاررفته است . در مجموع ، حکمرانی خوب بر اصول پذیرفته‌شده عمومی شش گانه زیر مبتنی است :
- پاسخگو بودن یعنی کارگزاران بخش عمومی و دولت نسبت به آنچه می‌گویند و عمل می‌کنند در قبال جامعه پاسخگو و مسئول باشند
- شفافیت یعنی اینکه فرآیند تصمیم سازی و اجرا ، شفاف و همچنین مبتنی بر قانون باشد که از طریق آن مشارکت‌های عمومی ـ خصوصی به خوبی اجرا شوند و توسعه یابند
- عدالت و بی‌طرفی که از آن به رفتار منصفانه نیز تعبیر شده و منظور از آن این است که فرآیند تصمیم سازی در بخش عمومی و دولت به گونه‌ای باشد که اتباع و شهروندان بتوانند از منافع آن بهره‌مند گردند
- مشارکت منظور از آن فرآیند تصمیم سازی مشارکتی و مسئولانه است که تمامی سهامداران و مشاوران از منافع آن منتفع و در پروسه تصمیم سازی نیز سهیم باشند.
- کارآیی و اثربخشی درجه‌ای از حکمرانی است که در بهره‌گیری از منابع انسانی ، مالی و طبیعی محدود از طریق تأخیر در اجرا، فساد یا با تبعیض نسبت به نسل‌های آینده برخورد نشود
- تناسب و شایستگی  به درجه‌ای از عملکرد حکومت (حکمرانی) برمی‌گردد که طی آن ساخت ، شکل‌گیری و نیز اجرای قوانین منجر به آسیب یا تظلم به جامعه نشود .
در میان اصول فوق، دو اصل اول یعنی پاسخگویی و شفاف بودن که به حوزۀ رفتار نخبگان و تصمیمات و مقررات برمی‌گردد ، در اجرای بهینه مشارکت‌های عمومی ـ خصوصی بسیار مؤثر و کلیدی است .
نتیجه‌گیری
  بر اساس آموخته‌های ناشی از این مقاله و تجارب به دست آمده می‌توان اذعان داشت که حکمرانی خوب و اجرای موفق مشارکت‌های عمومی خصوصی نیازمند مقررات شفاف و کارشناسی شده ، کسب دانش تخصصی لازم برای فرآیند مناقصه و قرارداد، اختصاص زمان کافی جهت ایفای نقش‌ها ، مهارت  تجربه کافی شرکای خصوصی در موضوع ، جاری بودن اطمینان از کیفیت و پایش عملکرد، امکان و اجرای آزمایش فرضیه و ساختار مشارکت ، تضمین مالی پروژه آزمایشی و درگیر نمودن تمامی ذینفعان کلیدی از ابتدای پروژه، ارتباط خوب مابین شرکا و هماهنگی و تعیین محدودیت‌های بودجه‌ای در هر فاز پروژه می‌باشد .

*کارشناس ارشد مدیریت شهری