نشریه شماره   182   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

مقبره خواجه عبدالله انصاری

گروه معماری و دکوراسیون: شیخ‌الاسلام ابواسماعیل عبدالله بن ابی‌منصور محمد معروف به «پیر هرات» و «پیر انصار» و «خواجه عبدالله انصاری» و «انصاری هروی»، دانشمند و عارف بود. وی از اعقاب ابوایوب انصاری است که صحابه پیغمبر بود، در سال 396 هجری قمری در هرات زاده شد و در سال 481 هجری قمری وفات یافت.
مدفن خواجه عبدالله جنگلی در هرات بود که خواجه در زمان حیات خود در فصل بهار اوقات خود را در آنجا می‌گذراند و اتفاقاً در همان فصل بهار نیز وفات یافت. خواجه را به سبب علاقه‌ای که به آن فضای سبز داشت در همان جنگل به خاک سپردند. در آن زمان محل دفن او تنها مزار او بود و هیچ قبر دیگری در آنجا وجود نداشت. در حال حاضر در تمام نقاط حیاط آرامگاه قبرهای فراوانی وجود دارد.
بعدها به دلیل آنکه شاهرخ شب‌های جمعه بر سر مزار خواجه می‌رفت مورد توجه بسیار قرار گرفت. شاهرخ در 829 هجری قمری دستور ساخت بنایی را در مجاورت مدفن خواجه صادر کرد که ساخت آن یک سال طول کشید.
معماری حظیره یا عمارت خواجه عبدالله انصاری تحت سرپرستی معمار ایرانیِ به نام دوره‌ تیموریان، استاد قوام‌الدین شیرازی آغاز شد. ساخت مجموعه بناهای این عمارت حدود یک قرن طول کشید و هر یک از امیران و شاهزادگان بنایی به این مجموعه می‌افزودند. حظیره‌ خواجه عبدالله انصاری در ابتدا بنایی بود شامل یک حیاط کشیده که گرداگرد آن چهار ایوان تاق‌دار ساخته شده بود. و ایوان‌ها با دیوارهایی که سراسر پوشیده از تاق‌نما بود به هم متصل می‌شد. ایوان شمالی این بنا بسیار عظیم و زیباست و مقبره‌ خواجه عبدالله انصاری را در بر گرفته است. در این بنا تنوع فراوانی در شکل بام‌ها و تاق‌ها وجود دارد و تزیینات آجری و کاشی‌کاری‌ها، به‌خصوص در تاق ایوان شمالی بسیار چشمگیر و غنی است.
ابتدا شاهرخ تیموری دستور داد سردابه یا آب‌انباری در مجاورت مقبره‌ خواجه ساختند. پس از آن و در سال 745 هجری قمری به‌فرمان خواجه علی بن خواجه فخرالدین خانقاهی به آنجا اضافه شد. چندی بعد به دستور ابوالقاسم بابر، سنگ مزار خواجه عبدالله را با سنگ دیگری که بسیار زیبا و هنرمندانه حکاکی شده بود پوشاندند و در کنار آن ستونی سنگی بر پا کردند.
در سال 882 ه.ق سلطان حسین بایقرا فرمان داد تا صفه‌ بنا را که پدر، عمو و برادرانش در آنجا دفن شده بودند، با کتیبه‌هایی زینت دهند. این کتیبه‌ها به قلم خوشنویس معروف ایران سلطان‌علی مشهدی است. پس از چندی بنای تازه‌ گنبدداری به مجموعه اضافه شد که روی آن با اشعار زیبایی از جامی تزیین شده است.
در بهار سال 898 قمری سیل‌های ویرانگری باعث وارد شدن صدمات فراوانی به بناهای این مجموعه شد که خوشبختانه به‌سرعت مرمت شدند. امیر علیشیر نوایی نیز باغی در قسمت شرقی بنا ساخت و آن را «باغچه» نام گذاشت. عمارت کلاه‌فرنگی زیبایی نیز به نام «نمکدان» در باغ به دستور او بنا شد.
در اوایل قرن نهم هجری امیر شجاع‌الدین برلاس فرمان ساخت بناهای تازه‌ای را در مجموعه داد. همزمان امیر علیشیر نوایی دستور مرمت آرامگاه خواجه عبدالله انصاری را صادر کرد. بنابراین، خانقاه زرنگارخان به امر یکی از این دو نفر ساخته شده است. این خانقاه ساختمانی به شکل مستطیل است که از یک پیش‌تاق، یک تالار، پلکان و تعدادی سازه‌ی فرعی تشکیل شده است. ابعاد بنا 18 متر در 5/26 متر است و سقف تالار آن پوشیده از نقش‌های تزیینی روی زمینه‌  برجسته و به رنگ‌های طلایی و فیروزه‌ای است. ترکیب این رنگ‌ها در بیشتر بناهای دوران تیموریان به چشم می‌خورد.