نشریه شماره   176   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

تهران؛ تنها پایتخت بدون فاضلاب جهان

گروه تأسيسات: بسياري از شهرهاي بزرگ جهان از  اتوبان و بزرگراه شهري سود مي‌برند، تمام شهرهاي مدرن جهان از آب لوله‌كشي بهره‌مندند، جمع آوري زباله‌ها جزو وظايف همه شهرداري‌ها در هر جاي جهان است، بازيافت زباله كم و بيش‌ در همه شهرهاي مهم صورت مي‌گيرد اما همه شهرهاي مهم از سيستم فاضلاب شهري برخوردار نيستند و يكي از اين شهرها پايتخت ايران است. تهران با حدود 70 هزار هكتار وسعت، تنها پايتخت بدون سيستم گسترده فاضلاب شهري است، ديگر شهرهاي ايران نيز از فاضلاب شهري بي‌بهره‌اند. مشكلي كه از نظر زيست‌محيطي و سلامت، مشكلات بزرگي ايجاد كرده است و طبق آمار مركز مطالعات زيست‌محيطي وزارت نيرو، سالانه 20 ميليون تن فاضلاب تصفيه نشده به آب‌هاي داخلي درياي خزر و خليج‌فارس سرازير مي‌شود. فاضلاب شهرهايي كه به آب‌هاي آزاد دسترسي ندارند به كجا مي‌روند؟ جواب آب‌هاي زيرزميني است كه براي قرن‌هاي متمادي از طريق قنات‌ها منبع آب شرب شهرهاي ايران را تأمين مي‌كرد. تاکنون‌ نزدیک‌ به‌ ۱۶۳ رودخانه‌ آلوده‌ در کشور شناسایی‌ شده و ۷۰ رودخانه‌ به‌ دلیل‌ غلظت‌ آلاینده‌ها، عاری‌ از هرگونه‌ موجود زنده‌ هستند.
چه گذشت؟
طرح فاضلاب كه شهروندان تهراني اجراي آن را در گوشه و كنار شهر مشاهده مي‌كنند، اول بار در سال 1353 ارائه شد. مطالعات مقدماتي آن توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) و سازمان بهداشت جهانی (WHO) از سال 1350 آغاز شد که مشتمل بر طرح جمع آوری فاضلاب تهران و همچنین آب‌های سطحی بود؛ طرحي كه براي سال ها مسكوت ماند تا در سال 1364 مورد بازبيني دوباره قرار گرفت و از سال 1372 اجراي پروژه آغاز شد. طرحي بزرگ و هزينه‌بر كه در اين 20 سال توانسته نيمي از شهر تهران را مجهز به سيستم فاضلاب كند. از آن زمان تاكنون بررسي‌ها و مطالعات متعددي در خصوص اجراي طرح بزرگ شبكه جمع‌آوري، دفع و تصفيه فاضلاب كلان شهر تهران صورت گرفته و مطالعات طرح جامع فاضلاب و مباني گذشته طرح و تهيه الگوي كلي شبكه جمع‌آوري فاضلاب شهر تهران براي كليه مناطق شهر و نياز به ساخت و احداث تصفيه خانه هاي فاضلاب مورد بازنگري قرار گرفته است. پروژه‌هايي كه با توجه به حجم وسيع تراكمي كه پس از سال 72 در شهر تهران انباشته شد غيرقابل اغماض مي‌نمايد. اين است كه طرح‌ فراگیر در زمینی‌ به‌ مساحت‌ حدود ۷۰ هزار هکتار  و 9 هزار کیلومتر شبکه‌ اصلی‌ و فرعی‌ و ۲۰ تصفیه‌خانه‌ در یک‌ دوره‌ زمانی‌ ۲۰ تا ۲۵ ساله‌ به‌ اجرا گذاشته‌ شد. طرحي كه به دليل حجم بالاي كار و توسعه بي‌رويه و بدون برنامه شهر تهران، تراكم شهري و نبود هماهنگي بين سازمانها وارگان‌ها با كندي و حتي توقف روبه رو شده است. در حالي كه به گفته محمد پرورش مديرعامل شركت آب و فاضلاب استان تهران با اجراي اين طرح 805 ميليون متر مكعب يعني معادل 3 برابر ظرفيت سد كرج پساب توليد خواهد شد و اين در کلانشهر تهران که حدود 20 تا 25 درصد از منابع آبی آن از چاه‌ها تامین می‌شود، اگر بحث فاضلاب را هرچه سریعتر ساماندهی کنیم گام بلندی رو به جلو برداشته‌ایم.
چه پيش‌آمد؟
براي اجراي چنين پروژه عظيمي تأمين بودجه، چالش هميشگي و اساسي است. تسهيلات بانك توسعه اسلامي و فروش حق انشعاب تنها بخشي از كل اعتبار بودجه را تأمين مي‌كند و به گفته محمد پرورش کمک‌های دولت در طرح فاضلاب تهران تنها 150میلیارد تومان بوده‌ است؛ درحاليكه به گفته اصغر رياضتي، مدیرعامل شرکت فاضلاب تهران، این شرکت برای اجرای برنامه‌های مصوب در شورای اسلامی شهر تهران و در مناطق پیش‌بینی‌شده، سالانه حدود پنج هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز دارد که این اعتبار افزون بر منابع دولتی، از روش‌های دیگری مانند فاینانس و جذب اعتبار بین‌المللی تامین می‌شود.
اين شرايط موجب شده روند اجراي طرح فاضلاب تهران با كندي صورت گيرد  به گونه‌اي كه مهدي چمران هشدار مي‌دهد با تداوم روند كنوني، اجراي اين طرح 50 سال ديگر طول می‌کشد.
 از آخر اول‌ هستيم !
تأخير طولاني مدت براي اجراي طرح فاضلاب و رشد فزاينده جمعيت شهري و مسابقه شهرداري‌ها در فروش افسارگسيخته تراكم كار را براي اجراي طرح فاضلاب شهري بيش از پيش سخت كرده است. اين همه در شهري است كه بيشترين تراكم شهرك‌هاي صنعتي را دارد و حجم زيادي از فاضلاب خطرناك آنها وارد آب‌هاي زيرزميني مي‌شود، آب‌های زیرزمینی تهران هم آلودگی شیمیایی و هم میکروبی دارند که دلیل آن نبود شبکه فاضلاب و وجود صنایع در داخل شهر است؛ مهمترين سامانه دفع فاضلاب يعني تصفيه‌خانه در تهران وجود ندارد. اين است كه شهر تهران از نظر سيستم فاضلاب در بين شهرهاي جهان در بين 10 شهر آخر قرار دارد.