هنر ساسانی در مسجد ابن طولون

شمار نشریه : 176

آرزو افشارزاده
 مسجد ابن طولون يکي از نمونه‌های نادري است که معماري اروپا را تحت تأثير خود قرار داده است. اين بنا عامل انتقال جرز، تاق هاي جناغي و ديوارهاي بارو مانند به معماري گوتيک اروپا، به شمار می‌آید. در حقیقت، به نظر می‌آید ارتباطات گسترده‌ای که بين بازرگانان غربي با فاطميان وجود داشته، عامل اين انتقال بوده است.
اين مسجد توسط يکي از حاکمان ترک دستگاه عباسيان به نام ابن طولون در فاصله سال‌های 263 و 266 ﻫ / 876 و 879 م ساخته شده است. مسجد ابن طولون پس از مسجد عمرو در فسطاط، قدیمی‌ترین و سالم‌ترین مسجد باقی‌مانده در مصر است.
احمد ابن طولون از سربازان سپاه عباسي در سامرا بود که توانست در سال 254 هجري حکومت مصر را در دست بگيرد. بر طبق سنت خلفاي مسلمان، نخستين اقدام وي بنا نهادن پايتختي جديد بود که "قطائع" نام گرفت و در نزديکي فسطاط واقع شده بود. وي در مرکز اين شهر، کاخ، ميدان اسب‌سواری و مسجدي ساخت که به نام وي مشهور شد.
در دو مسجد(متوکل سامرا و ابن طولون) به‌منظور برپاساختن سقف، از جرزهاي  آجري به‌جای ستون‌های مرمري استفاده شده است. مواد به‌کاررفته در ساخت هر دو مسجد  مشترک است (آجر و گچ) و از همه مهم‌تر، فرم حلزوني مناره و قرار گرفتن آن خارج از محوطه مسجد، عیناً از معماري مسجد متوکل در سامرا الهام گرفته شده است. البته مناره‌ای که امروزه مشاهده می‌کنیم در قرن هشتم هجري به‌جای مناره اصلي مسجد ساخته شد. همچنين خصوصيات مشترکي که بين دو مسجد وجود دارد بر نظريه فکري صحه می‌گذارد.
پلان مسجد، مستطيل شکل است و حياط مربع شكل بزرگي دارد كه ساختمان‌ها در پيرامون آن قرار دارند . رديف رواق‌هایی كه آن را در ميان گرفته‌اند پهنايي به ميزان دو راهرو دارند و شبستان آن هم به پهناي پنج راهرو است.
تركيب ديوارها و فضاي در ميان گرفته آنها توازني كامل دارند و هر يك مكمل ديگري هستند و اين مطلب با پنجره‌های گذاشته‌شده در ميان تاق‌ها و در كنار محور هر يك از جرزها چشمگيرتر می‌شود و تاق‌ها را با فضاهاي پر و خالي به‌صورت پرده‌های سایه‌روشن با روشنايي قوي و ضعيف درآورده است .
 اطراف صحن را شبستان‌هایی در بر گرفته که شبستان سمت ديوار قبله 5 رديف و باقي 2 رديف ستون‌دارند. در مرکز ديوار قبله، محراب تو رفته‌ای وجود دارد که جناغي شکل است و دو ستون در اطراف آن قرار گرفته است. همچنين در هر طرف محراب اصلي، دو محراب کوچک‌تر ساخته‌شده که بعدها به مجموعه اضافه‌شده‌اند. در ضلع شمالي، شرقي و غربي، فضاهايي به نام زياده قرارگرفته‌اند که بعدها به‌منظور بزرگ‌تر کردن فضاي مسجد، به آن افزوده‌شده و عرضي معادل 11 متر دارند.
به‌کارگیری روشمند جرزهاي آجري در برپاداشتن سقف، پیش‌ازاین در معماري مسجد سامرا صورت گرفته بود اما مسجد ابن طولون نخستين نمونه سالم و بدون عيب استفاده از اين روش در خارج از سامرا به شمار می‌آید.
هرچند که پیش‌تر، تاق‌های جناغي در بناهاي قدیم‌تر عباسی نظير کاخ اخضر و جوسق الخاقاني به‌کار گرفته شده بود، اما در مسجد ابن طولون اين تاق‌ها کاربردي تر شده و در ابعاد بزرگ‌تری اجرا شدند.
تزئينات داخلي بنا اغلب در قاب پنجره‌ها و تاج جرزها صورت گرفته‌اند. اين تزئينات به‌صورت نوارهايي شامل خطوط منحني شکل، غنچه‌های گل و اشکالي الماس گونه هستند. همچنين ترکيبي از نقوش گياهي و هندسي مورد استفاده قرار گرفته که تأثيرات هنر ساساني و هلنيک را نشان می‌دهد.
گذشته از اهميت تاريخي مسجد ابن طولون، اين بنا به‌عنوان يکي از بناهاي جريان ساز، تأثير عمده‌ای بر معماري سرزمين هاي اسلامي بر جاي گذاشته است. غناي معماري اين اثر فراتر از حد انتظار رفته است تا آنجا که معماران قرون‌وسطی به‌ویژه اروپاييان زبان به تمجيد آن گشوده‌اند.