نگاهی به عملکرد بانک جهانی در ایران

شمار نشریه : 176

بانک جهانی به‌عنوان مهم‌ترین سازمان بین‌المللی در خصوص تأمین مالی توسعه اقتصادی کشورهای در حال رشد است و همکاری با این بانک شامل جنبه‌های مختلف اقتصادی، فنی، مدیریتی و سازمانی، تدارکاتی و تجاری و مالی  است. گروه بانک جهانی یکی از سازمان‌های سازمان ملل متحد است که در سال ۱۹۴۴ ایجاد شد. بنا بر عرف، دولت آمریکا، رئیس بانک جهانی و اروپا هم رئیس صندوق بین‌المللی پول را تعیین می‌کند. ریاست بانک جهانی یک دوره ۵ ساله است و برای انتخاب مجدد محدودیتی ندارد. بانک جهانی شامل بخش‌های بانک بین‌المللی بازسازی و توسعه، انجمن توسعه بین‌المللی، شرکت بین‌المللی تأمین مالی،  آژانس چندجانبه تضمین سرمایه‌گذاری،مرکز بین‌المللی حل و فصل اختلافات سرمایه‌گذاری است. عضویت ایران در این بانک به ۶۸سال قبل بازمی‌گردد که در پی آن امکان دریافت وام‌های متفاوت در دوره‌های زمانی مختلف و متناسب با طرح‌های توسعه‌ای ایجاد شد.
بر اساس اسناد منتشره، اولین درخواست ایران در سال ۱۳۳۶ بوده و در طول ۵۶ سال گذشته تعداد وام‌های دریافتی به هزار و 601 مورد رسیده است، که از این میزان، تا تابستان۱۳۹۲،  هزار و ۳۲۹ مورد به‌صورت کامل بازپرداخت شده و ۲۷۲ مورد در جریان بازپرداخت است. بر اساس این گزارش، تاکنون اعطای دو میلیارد و 528 میلیون 400 هزار دلار اعتبار تصویب شده است. در طول دو دهه گذشته بیشترین وام دریافتی مربوط به سال۲۰۰۵ بوده است. بازپرداخت مبلغ مورد نظر بر اساس برنامه از پیش تعیین‌شده تا سال۲۰۲۲ باید در زمان‌های مشخص صورت می‌گرفت که با توجه به تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی، بازپرداخت مبالغ دریافتی ایران بیش از ۶ماه به تأخیر افتاد.
به‌عنوان مثال، در سال ۲۰۰۰، وام ۲۳۲میلیون دلاری درخواستی جمهوری اسلامی با موضوع بهداشت و فاضلاب مورد تأیید قرار گرفت. در فاصله آوریل۲۰۰۳ تا ۲۰۰۵ برای دریافت مبلغ ۷۲۵ میلیون دلار وام برای صرف در پروژه‌های مدیریت محیط‌زیست، بازسازی مناطق مسکونی، آب و فاضلاب و مدیریت پروژه‌ها از سوی بانک جهانی مورد موافقت قرار گرفت، علاوه بر آن که تأییدیه دریافت وام ۴۰۰ میلیون دلاری امداد به زلزله‌زدگان نیز وصول شد.
اما از سال 83 به بعد، به دلیل تحریم‌های اقتصادی بین‌المللی وضع‌شده علیه ایران، هیچ پروژه جدیدی برای مساعدت با ایران گشوده نشد و با پرداخت هیچ وام جدیدی به ایران موافقت نشد.
حجم بدهی های خارجی ایران
در سال 87 پرویز فتاح وزیر نیروی وقت، خبر از توافق ایران با بانک جهانی برای دریافت وام یک میلیارد دلاری در راستای توسعه فاضلاب‌های تهران و شیراز و چند شهر دیگر داده بود. اما در سال ۸۹ شمس‌الدین حسینی، وزیر اقتصاد دولت دهم که در مجمع عمومی بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول شرکت کرده بود، به انتقاد از بانک جهانی پرداخته و عنوان کرده بود که «بانک جهانی حتی از پرداخت وام‌هایی هم که قبلا مورد تایید قرار گرفته بودند خودداری می‌کند، در حالی‌که بهره آن را از ایران می‌گیرد». اما نهایتاً در ماه‌های گذشته، بهروز علی شیری معاون وزیر امور اقتصادی و دارایی اعلام کرد: بازپرداخت تمامی تعهدات سر رسید شده دولت جمهوری اسلامی ایران به بانک جهانی انجام شده است و با این اقدام، بانک جهانی ایران را از وضعیت "عدم اجرای تعهدات" خارج و به حالت عادی بازگردانده است.
به گفته وی، تعهدات ایران به بانک جهانی ناشی از اخذ اعتبارات گذشته برای طرح‌های توسعه‌ای و زیربنایی کشور بالغ بر 616 میلیون دلار است که بازپرداخت آنها طی روال طبیعی و در سر رسید اقساط هر یک از وام‌های مأخوذه به بانک جهانی پرداخت می‌شود.
جزئیات تازه از مذاکرات با بانک جهانی
در سفر اخیر هیئت ایرانی از بانک مرکزی و وزارت اقتصاد به واشنگتن برای شرکت در اجلاس پاییزه بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، نیز مذاکراتی انجام شد. به گفته نمایندگان ایرانی، از سوی ایران شرکت در پروژه‌های سرمایه‌گذاری در احیای دریاچه ارومیه، حمل‌ونقل جاده‌ای، سدسازی و باروری ابرها و آب به بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول پیشنهاد شده است.