نشریه شماره   172   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

آجر، آشنای جدایی ناپذیر

خشت و آجر از گذشته‌های بسيار دور مونساني صبور براي مردمان اين مرز و بوم هستند و خاطره روز هاي تلخ و شيرين را در خود دارند و کمتر کسي را می‌توان سراغ داشت که از بوي عطر خشت در کوچه‌های باران‌خورده به وجد نيايد ، چرا که هنوز از خاطره روزهايي که آجرفرش حياط هر بعدازظهر تابستان آب پاشي می‌شد تا اهالي خانه را براي نوشيدن چاي عصرانه گرد هم آورد، چندان دور نشده‌ایم .هر چند صنعت آهن و شيشه ما را واداشته است تا بر اين هم‌سفر تاريخي مان بی‌مهری روا داريم اما هنوز ميل طبیعی‌مان تکيه بر ديوار آجري است.

ریشه واژه آجُر که در فارسی آجور و آگور هم می‌گویند نامعلوم است. در زبان اکدی به‌صورت agurru، در آرامی به صورت اَگّور، در عربی به‌صورت آجرّ، و در ارمنی باستان به‌صورت آگور ثبت شده است. اگر قرار باشد شما بادوام‌ترین ماده‌ای كه بشر ساخته است نام ببريد، قطعاً آجر خواهد بود. البته آجر يك وسيله ساختماني جديد به شمار مي رود و امروزه در همه جاي دنيا مورد استفاده قرار می‌گیرد.

باغ‌های معلق بابل يکی از عجايب هفتگانه جهان، ديوار چين تنها بنای قابل رويت از کره ماه، مسجد ايا صوفيه از زيباترين بناهای مذهبی، تاج‌محل، قلعه قرون‌وسطایی مالبورگ در لهستان، ۲۰۰۰ معبد در پاگن برمه که بيش از نهصد سال دست‌نخورده باقی مانده‌اند، گنبد کليسای فلورانس، ۸۰۰ کيلومتر سيستم فاضلاب زیرزمینی لندن، در يک نکته مشترک هستند: همه اين بناها از خشت پخته( آجر) ساخته‌شده‌اند.

تاریخچه استفاده از آجر

تاريخچه آجر حتي قديمي تر از تاريخ تمدن بشر است. بابلی‌ها و مصری‌ها حداقل 3 هزار سال قبل از ميلاد مسيح آجر را ساخته و به‌کار می‌بردند. بعضي از حفارها عقيده دارند كه آجر حتي قبل از اين تاريخ هم به‌کار رفته است. در زمان‌‌هاي اوليه آجر به‌صورت خام ساخته مي‌شده ولي معمولاً آجر را از خاك رس يا سنگ رس كه در درجه حرارت زياد پخته می‌شود، درست می‌کنند. در زمان هاي قديم از خاك رس خام براي درست كردن آجر استفاده‌شده و هيچ نوع وسايل و ماشین‌آلاتی براي ساختن آجر اختراع نشده بود. ابتدا سنگ رس را خرد كرده و با آب مخلوط می‌کردند بعد چند نفر كارگر با پای‌برهنه از اين مخلوط، گل می‌کردند. بعد مقداري هم كاه به اين مخلوط اضافه می‌کردند. سپس اين مخلوط را به‌صورت قالب هاي مختلفي درآورده و در آفتاب می‌چیدند تا خشك شوند.

روش درست كردن آجر از رس خام سال‌ها ادامه داشت تا اينكه كشف كردند كه پختن آجر در كوره باعث می‌شود آجر در مقابل رطوبت حتي مقاوم تر و سخت تر و خلاصه بادوام تر از آجر خام باشد، و بعد از آن کم‌کم كاه هم در ساختن آجر به‌کار رفت. اين آجرهاي خام (كه در حرارت آفتاب خشك می‌شوند) در كشورهائي مثل انگلستان كه داراي آب و هواي مرطوب است، کار آیی ندارند ولي در عوض در كشورهاي خاورميانه طول عمر خيلي خوبی دارند و هنوز هم آثار بعضي از آجرهائي كه در بابل قديم به كار مي رفته است به چشم می‌خورد. در ايران بقاياي کوره‌های سفال‌پزی و آجرپزی در شوش و سيلک کاشان که تاريخ آنها به هزاره چهارم پيش از ميلاد می‌رسد پيدا شده است. واژه آجر بابلي و نام خشت‌هایی بوده که بر روي آنها منشورها، قوانين و نظاير آنها را می‌نوشتند .گمان مي رود نخستين بار از پخته شدن خاک دیواره‌ها و کف اجاق‌ها به پختن آجر پي برده‌اند . کوره‌های آجرپزي ابتدايي بی‌گمان از مکان‌هایی تشکيل مي شده که در آن لایه‌های هيزم و خشت متناوباً روي هم چيده مي شده است . رنگ اخرايي آجر به‌ویژه در زمينه آسمان آبي ايران زيبايي چشمگيري خلق می‌کند که کمتر می‌توان مشابه آن را در ساير مصالح به‌کاررفته در ساختمان و به‌ویژه مصالح جديد ديد .

دلایل استفاده چشمگیر آجر در ساختمان

رمز توانایی آجر در خلق شگفت‌انگیزترین ساختمان‌های تاریخ در تناسبات آن نهفته است. این ابعاد در طی زمان متحول شده و در حال حاضر با ساختار و توانایی بدن انسان هماهنگ شده است. ابعاد آجر به گونه‌ای است كه به‌راحتی در یكدیگر قفل و بست می‌گردند. این خاصیت، كیفیت‌های مهندسی بی‌شماری از جمله در محل اتصال دو دیوار به یكدیگر به وجود می‌آورد. آجرها به كمك ملات به یكدیگر متصل می‌شوند و سطح یكنواختی به وجود می‌آورند. این ابعاد متناسب باعث شده كه این مصالح به‌منظور اجرای دهانه‌های وسیع به‌صورت قوس و تاق و گنبد كه از زمان قبل از ساسانیان در ایران رواج داشته است، كارآیی منحصر به فردی داشته باشد.

خواص آجر باعث شده كه از جمله پرمصرف‌ترین مصالح پركننده دیوار و سقف باشد. زیبایی آجر و الگوی حاصل از آجرچینی باعث شده است كه به‌صورت نما در داخل و خارج بنا مورد استفاده قرار گیرد و هویت خاصی به ساختمان ببخشد. استفاده از آجر به‌عنوان فرش كف و پلكان، فارغ از مقاومت مطلوب آن ویژگی‌های اقلیمی این مصالح كویری را بیشتر به نمایش می‌گذارد.

طبقه‌بندی آجر از لحاظ رنگ

در صورت استفاده از آجر در نما، رنگ آجر اهمیت پیدا می‌کند. برای استفاده در نماچینی آجرهایی به رنگ‌های زرد کمرنگ که به آن آجر سفید می‌گویند و زرد پررنگ که به آن آجر بهی می‌گویند و همچنین آجرهایی به رنگ قرمز روشن یا قرمز سیر در بازار وجود دارند. در حدود سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰ یک نوع آجر ابلق به رنگ‌های قرمز و زرد به نام آجر بهمنی به بازار عرضه می‌شد که به‌وسیله کوره آجرپزی به همین نام تهیه می‌گردید. ضخامت آجرهای مورد استفاده در نما ممکن است ۳ تا ۴ یا ۵ سانتیمتر باشد ولی دو بعد دیگر این آجرها مانند آجرهای فشاری یا ماشینی ۱۰×۲۰ می‌باشد. علت رنگی بودن این آجرها مربوط به طریقه چیدن آجر در کوره و نحوه آتش دادن به آن و کنترل سطوحی است که با آتش در تماس مستقیم می‌باشد . یا مربوط به اکسید فلزاتی مانند اکسیدهای مختلف آهن است که در مواد اولیه آجر وجود دارد. برای تهیه مصالح اولیه و همچنین مراحل خشت‌زنی و خشت‌خشک‌کنی آجرهای رنگی دقت و هزینه بیشتری به عمل می‌آید.

انواع آجر

از لحاظ روش تولید، آجر به سه روش دستی، نیمه ماشینی و تمام ماشینی تولید می‌شود. از لحاظ کاربری آجر می‌تواند در دیوارها به‌عنوان پرکننده و باربر (آجر فشاری و لفتون)، یا فقط پر کننده (بلوک سفالی)، نما (آجر نما)، سقف (بلوک سقفی)، کف پوش (آجر نظامی) و ویژگی نسوز و دیرگداز آن (آجرنسوز) مورد استفاده قرار گیرد.

ويژگي هاي آجر خوب

آجر خوب بايد در برخورد با آجر ديگر صداي زنگ بدهد. صداي زنگ نشانه سلامت توپري و مقاومت و کمي ميزان جذب آب آن است . همچنین آجر خوب بايد در برابر آتش مقاومت کند و خميري و آب نشود، رنگ آجر خوب بايد يکنواخت و سطح آن بدون حفره باشد. سختي آجر بايد به اندازه‌ای باشد که با ناخن خط نيفتد.

ترکيبات آجر

خاک آجر مخلوطي است از خاک رس، ماسه، فلدسپات، سنگ‌آهک، سولفات‌ها، سولفورها، فسفات‌ها، کاني‌هاي آهن، منگنز، منيزيم، سديم، پتاسيم و مواد آلي.

استاندارد آجر در ايران

پيش از صدارت "ميرزا تقی‌خان اميرکبير"، آجرهاي تهران که به منظور ساخت عمارات دارالخلافه به‌کار می‌رفت، هر يک نيم من تا سه چارک وزن داشت. در زمان صدارت اميرکبیر و در پي اعتراض مردم در اين مورد، وزن معيني براي انواع آجرها تعيين گرديد و استاندارد مزبور به اطلاع عموم رسيد.

روزنامه وقايع اتفاقيه شماره 20، مورخ نوزدهم شعبان 1267 ه. ق. می‌نویسد : " سابقأ که آجر به جهت بنايي عمارت دارالخلافه معمول بود، عددي نيم من تا سه چارک بيشتر نبود و مردم از اين مرحله شاکي بودند. کارگزاران دولت عليه محض رعايت عموم خلق، وزن معيني به جهت آجر قرار دادند که با آن وزن از کوره بيرون آورده و به مردم بفروشند و در اين باب، به صلاحديد عاليجاهان کلانتر و معمارباشي و ملک التجار، از کوره‌پزها التزام گرفته که ازاین‌قرار بفروشند و تفاوت وزن را بر قيمت بيفزايند و بنايي امسال کلأ از آجر جديد است: " آجر قالب شاهي تراش 1 عدد 1 من و 20 سير؛ آجر تراش متعارفي قديم 1 عدد 1 من و 10 سير؛ آجر نظامي به جهت فرش 1 عدد 6 من؛ آجر نظامي به جهت دندانه 1 عدد 5 من."

بنا بر آخرین استاندارد ایران به تاریخ 7 خرداد 1357 در مورد آجرهای رسی، آجرها به دو گروه دستی و ماشینی تقسیم‌بندی می‌شوند. آجرهای دستی خود به دو نوع فشاری و قزاقی سفید و آجر ماشینی نیز به توپر و سوراخ‌دار گروه‌بندی شده‌اند. میزان جذب آب مطابق استاندارد ایران در آجرهای دستی حداکثر 20 درصد و در آجرهای ماشینی 16درصد و حداقل برای هر دو نوع آجر 8 درصد تعیین شده است.