نشریه شماره   172   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

غول خفته در حاشیه تهران

صابر صادقی: با رشد جمعیت ناشي از تحولات اجتماعی و اقتصادی در دوران مدرن، شهرنشینی جلوه‌ای دیگر یافت؛ در اين دوره مهاجرت به گونه‌اي تغيير مسير داد که برای نخستین مرتبه جمعیت شهری از جمعیت روستایی پیشی گرفت؛ شهرها بزرگ‌تر شدند و بعضی از آنها به کلانشهرهایی تبدیل شدند که جمعیت آنها با یک کشور برابری می‌کند. همانند ديگر پديده‌هاي بزرگ و پيچيده مدرن اداره چنین ابرشهرهایی نیاز به بهره از عنصر عقلانیت و برنامه‌ریزی کلان و دوراندیش دارد كه سازمان عریض و طویل شهرداری و ادارات تابعه امکان آن را فراهم می‌کنند. اما گاه مدیریت و حل مشکلات شهری از دامنه شهر خارج می‌شود و به مسئله‌ای ملی بدل می‌شود که نیاز به هدایت و همراهی دولت‌ها دارند. ساخت شهرهای جدید از جمله تدابیري است که در کشور ما نیز همانند کشورهای دیگر اجرا شده و در مواردی نیز کارکرد موثری داشته اما در بسیاری از موارد به اهداف تعیین‌شده خود نرسید.

شهرهای جدید از دهه 60 شمسی به‌عنوان راهکاری با اهداف چندگانه که مهم‌ترین‌ آنها جلوگیری از مهاجرت فزاینده به شهرهای بزرگ کشور بود رونق گرفت. اما اوج رونق ساخت شهرهای جدید را باید دولت‌ نهم و دهم دانست که ساخت شهرهای جدید با پروژه مسکن مهر در هم گره خوردند.

شهرهاي جديد روی کاغذ

اتحاد جماهیر شوروی و بریتانیا طلایه‌دار ساخت شهرهای جدید در قرن بیستم بودند و پس از جنگ جهانی دوم دیگر کشورها نیز از این راهکار تبعیت کردند. بعضی از آنها مانند سنگاپور، واشنگتن، دهلی نو و برازیلیا گسترش یافتند و شهرت به دست آوردند. مشخصه بارز شهرهای جدید برنامه‌ریزی اصولی و طولانی‌مدت است به همین خاطر در زبان انگلیسی به آنها Planned Cities می‌گویند و به معنی «اجتماع‌های برنامه‌ریزی شده‌ای هستند که در پاسخ به اهداف از پیش‌ تعیین شده ایجاد می‌شوند.» این اجتماع‌ها با جمعیت و مساحت مشخص و بنا بر نیاز مادرشهرها ایجادشده‌اند اما از استقلال نسبی نيز برخوردارند و تمام تسهیلات لازم یک محیط مستقل در آنها فراهم آمده است.

هدف اصلی این شهرها تمرکززدایی کالبدی، اقتصادی و اجتماعی، جذب سرریز جمعیتی، ساماندهی فضای مادر شهر و ناحیه شهری، بهبود وضعیت محیط کار و زندگی سالم اجتماعی است. غیر از کارکرد جمعیتی كاركردهاي ديگر مانند؛کارکرد اجتماعی ، کارکرد فرهنگی کارکرد اقتصادی و کارکرد مدیریتی دارد. حال سؤال اساسی این است که پس از نزدیک به دو دهه که از تأسیس شهرهای جدید در ایران گذشته، تا چه حد توانسته‌اند ظرفیت نهفته خود را آشکار سازند و آيا شهرهاي جديد پروژه‌هايي موفق بوده‌اند؟

شهرهای جدید در عمل

از منظر گونه‌شناسی و طبقه‌بندی شهرهای اکثر شهرهای جدید ایران شهرهای اقماری هستند که در درون حوزه نفوذ کلانشهر قرار گرفته‌اند و ارتباطات محکمی با آن برقرار می‌سازند. به‌طوری که خدمات تخصصی مورد نیاز را از آنجا طلب می‌کنند.

محسن نریمان، مدیرعامل شرکت عمران شهرهای جدید رشد بالای جمعیت شهرهای جدید را به سیاست‌های دولت‌های نهم و دهم ربط می‌دهد و بیان می‌کند: دولت قبلی شتاب‌زده یک بارگذاری جمعیتی وحشتناکی در شهرهای جدید به وجود آورده است. به گفته نریمان شهر فقط محل اجتماع نیست که در آپارتمان‌هایی با تراکم بالا گردآمده باشند بلکه باید برای حمل‌ونقل، تعاملات اقتصادی و اجتماعی آن شهر تدبیر شود و اقدامات لازم صورت پذیرد. اخبار شهرهای جدید این گفته نریمان را تأیید می‌کند، چرا که در خبرها آمده است ؛ رشد جمعیت شهرهای اطراف تهران 13 درصد است و از سال 1335 تا کنون شهرهای محدوده کلانشهر تهران 74 برابر رشد داشته است و بسیاری از این شهرها نیز از امکانات شهری مناسب برخوردار نیستند.

شهریور امسال اولین بیمارستان شهر جدید پردیس افتتاح شد، شهر جدید پرند نیز که پایتخت شهرهای جدید به شمار می‌آید با 100 هزار نفر جمعیت هیچ‌گونه بیمارستان یا مرکز درمانی تخصصی و فوق‌تخصصی ندارد و کلنگ احداث یک مجموعه بیمارستانی 96 تخت‌خوابه به تازگی زمین زده شده است. مشکلات آب، برق و گاز واحدهای مسکن مهر تأسیس‌شده در این شهرها نیز کم نیستند . مشکلات زیرساختی تنها به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی و آب و برق منحصر نمی‌شود و بدون مراجعه به مرکز، نیازمندی‌های روزمره شهروندان شهرهای جدید برآورده نخواهد شد. طبق برآوردهاي انجام‌شده روزانه 5/4 تا 5 ميليون نفر از شهرهاي حاشيه‌اي تهران به اين شهر وارد مي‌شوند و جمعيت تهران كه در شب 8 ميلیون نفر است در روز به حدود 13 ميليون نفر مي‌رسد و مشکلاتی برای شهر تهران ایجاد می‌کند که شاید کوچک‌ترین آنها بار ترافیکی است که همه‌روزه در ورودی‌های شهر ایجاد می‌شود.

ولی شریف‌بیگلی، مشاور شهردار تهران در امور شهرسازی و مجتمع‌های مسکونی می‌گوید: استان تهران دارای 54 شهر است که از این تعداد تنها 4 شهر دارای طرح جامع و تفصیلی هستند و دیگر شهرها یعنی 50 شهر فاقد طرح هستند. 10 شهر نیز در سال‌های اخیر شکل‌گرفته که 90 درصد آنها فاقد طرح‌ جامع و تفصیلی هستند. این امر موجب شده است که این شهرها بدون برنامه بزرگ شوند و بار جمعیتی عظیمی به‌یکباره روی آنها سوار شود. به‌عنوان مثال؛ لواسان که قبل از انقلاب 30 هزار نفر جمعیت داشت با رشد 6 برابری اکنون 180 هزار نفر جمعیت دارد. اسلامشهر نیز اکنون 300 هزار نفر جمعیت دارد و شهر پاکدشت با رشد 60 برابری به 300 هزار نفر رسیده است. این رشد فزاینده جمعیت در سال‌های اخیر نیز ادامه داشته و افزایش جمعیت در سال‌های 75 تا 85 در برخی از شهرهای اطراف تهران مانند بومهن رشدی برابر 1/36 درصدی را تجربه کرده‌ یا شهر شهریار 5/15 درصد رشد داشته است.

اما در شهرهای جدید هشتگرد، پرند، پردیس و اندیشه که در سال‌های اخیر با رونق مسکن مهر جمعیت بسیار زیادی در این شهرها استقرار یافتند و افق جمعیتی هولناکی برای آن پیش‌بینی شده است. این چشم‌انداز جمعیتی که بدون در نظر گرفتن جوانب توسعه و مدیریت شهری اعمال می‌شود به عقیده بیشتر کارشناسان مشکلات عدیده اجتماعی در پی‌خواهد داشت.

پیروز حناچی، معاون وزیر راه و شهرسازی معتقد است: «بزرگترین ایرادی که در طراحی شهرهای جدید وجود دارد اینکه ساخت و توسعه آن هیچ ارتباطی با ضوابط شهرسازی ندارد و اساساً در شهرهای جدید زمین قابل سکونت برای چنین حجم واگذاری پیش‌بینی نشده بود؛ مثلاً در اطراف تهران، هشتگرد، پردیس و پرند حداکثر افق جمعیتی 120 تا 150 هزار نفر را داشته‌اند که در طول 20 سال این افق جمعیتی باید محقق می‌شد وتنها جایی که دولت برای احداث مسکن مهر امکان مانور داشت شهرهای جدید بود که در این شهرها شروع به سرمایه‌گذاری کردند، اما افق جمعیتی اجازه نمی‌داد در زمانی اندک 100 هزار خانوار در این شهر ساکن شوند بنابراین اقمار تعیین شده برای شهر تهران را تغییر دادند، آن هم نه بر اساس مطالعه، بلکه دستوری افق این شهرهای جدید را تغییر دادند و به 500 تا 600 هزار نفر رساندند و زمین‌های منابع طبیعی را تملک کردند.»

این امر باعث شد جمعيت‌پذيري شهر در دستور كار قرار ‌گيرد و در شهرهاي اقماري تهران درحالی‌که افق20 ساله براي جمعيت‌پذيري و توسعه‌شهر تعيين شده بود اما ظرف 2 سال به سقف جمعيتي خود رسیدند و پیش‌بینی می‌شود در چشم‌انداز بیست‌ساله جمعیت شهرهای جدید کشور به حدود 6 میلیون نفر برسد.

مستاجری بهتر از حاشیه نشینی

طبق گزارش‌های میدانی از شهرهای جدید، شهروندان از خدمات ارائه‌شده راضی نیستند. بعضی از ساکنین با اشاره به وضعیت خود می‌گویند؛ ترجیح می‌دادند مستأجر باقی می‌ماندند و به این شهر نمی‌آمدند. پیداست که شهرهای جدید نتوانسته کارکرد آرمان‌شهری خود را برآورده سازد و یک الگوی شهرسازی را برای شهرهای آینده و شهرسازی آینده آشکار کند. گرچه کارکرد جذب جمعیت را به خوبی و حتی بیش از ظرفیت خود انجام داده و از این بابت نقش ضربه‌گیر مشکلات تهران را انجام داده است.

رشد فوق‌العاده جمعیت، نبود زیرساخت‌های شهری، مشکلات عدیده شهری همچون آلودگی، تراکم بالای شهری، عدم رعایت اصول شهرسازی در ساخت‌وساز، برخوردهای قومیتی و اجتماعی در اثر نبود مطالعات اولیه و نبود برنامه و سیاستی برای مهار مشکلات اجتماعی و نیاز دائم شهروندان به مادر شهر تهران شرایط مناسبی برای بروز مشکلات اجتماعی در این شهرها و همچنین دیگر شهرهای حاشیه‌ای تهران ایجاد کرده است. با نگاهی گذرا به این شهرها باید اذعان کرد که شهرهای حاشیه‌ای تهران به مناطقی مساعد برای جرم‌ تبدیل شده‌اند. آنچه در اثر عدم رعایت حقوق اجتماعی، اقتصادی شهروندان حاشیه تهران ایجادشده، ناشی از تبدیل‌شدن حاشیه‌نشینان جغرافیایی به حاشیه‌نشینان اجتماعی است؛ پدیده‌ای که حتی درون کلانشهرهای کشور نیز به عیان دیده می‌شود.