نشریه شماره   169   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

مهندسی ارزش در خدمت توسعه


گروه ساخت و ساز: مهندسی ارزش یکی از راهکارهای شناسایی فرصت‌های بهبود در طراحی و اجرای پروژه‌هاست که مزایای بسیاری برای صنعت کشور، از جمله صنعت ساختمان، می‌تواند داشته باشد. اما متأسفانه در مورد این ابزار و روش آن، چنانکه باید آگاهی وجود ندارد. به ویژه در صنعت ساختمان که سال‌هاست تحت سیطره اشخاص حقیقی قرار دارد و شرکت‌ها و تعاونی‌هایی که از دانش صنعت ساختمان بهره داشته و توانایی اِعمال استانداردهای لازم این صنعت از جمله ارزش سنجی را دارند، حجم کمی از ساخت‌وساز را به خود اختصاص می‌دهند. در مورد معنا و دامنه مهندسی ارزش با علی‌اصغر جلال زاده از اعضای هیئت مؤسس انجمن مهندسی ارزش ایران گفتگو کرده‌ایم که مشروح آن را در زیر می‌خوانید:

پیام ساختمان: از منظر مهندسی ارزش چه معیارهایی در صنعت ساختمان باید لحاظ شود و مهندسی ارزش در صنعت ساختمان چه جایگاهی دارد؟

مهندسی ارزش رویکردی کارکردگرا، ساختار یافته، خلاق و بر اساس خرد جمعی است. در صنعت ساختمان نیز مانند دیگر صنایع که پروژه‌ها بر اساس هدف و کارکرد صورت می‌گیرد باید از عقلانیتی که با مهندسی ارزش به دست می‌آید، بهره‌ گیرند. مهندسی ارزش هم در صنعت و از جمله در صنعت ساختمان و معماری، کاربرد دارد. در مدیریت، این روش مدیریت ارزش نام دارد، به این ترتیب که هر تصمیم مدیریتی هزینه‌ای را ایجاد می‌کند و این هزینه باید به اندازه ارزشی باشد که به وجود می‌آورد.

در صنعت ساختمان هر سازه‌ای بر اساس کارکردی ساخته و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. هدف مهندسی ارزش این است که کارکردها را تعریف کند و نسبت به هزینه‌ای که می‌شود ، ارزش کسب‌شده سنجیده می‌شود. به این ترتیب ارزشی که به دست می‌آوریم بایستی به اندازه هزینه‌ای باشد که صرف می‌کنیم. به عنوان مثال ساختمانِ یک بیمارستان را در نظر بگیرید؛ کارکرد بیمارستان درمان بیمار است، بنابراین هر جزء این سازه باید در خدمت این هدف قرار گیرد و هر قسمت آن کارکرد ویژه‌ای داشته باشد که در راستای درمان بیمار است. اگر برای فضایی از این بیمارستان نتوانیم کارکرد مفیدی تعریف کنیم و هزینه‌ای که برای آن کارکرد صرف کرده‌ایم متناسب با آن نباشد، یا هزینه را کاهش می‌دهیم یا کارکرد را بالا می‌بریم. این معنای مهندسی ارزش است.

در بنایی که بر روی آن مهندسی ارزش صورت گرفته سطح زیربنا به مقدار قابل‌توجهی کاهش پیدا می‌کند، سطوح غیر لازم و تلف‌شده با نگاه خلاقانه مهندسی حذف می‌شوند، با حذف این فضاها، هزینه‌های سرمایه‌گذاری نیز حذف می‌شود و هزینه‌های طولِ دوره بهره‌برداری مانند گرمایش، سرمایش، مصرف انرژی ، برق، و رفت و آمدهای کارکنان کاهش می‌یابد.

وقتی در مهندسی ارزش می‌گوییم می‌خواهیم هزینه‌ها را کاهش دهیم، منظور از هزینه طول عمر است یعنی هزینه‌های‌ سرمایه‌گذاری و هزینه‌های ریسک به همراه هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری که در صنعت ساختمان- به مانند دیگر صنایع - هم بسیار کاربرد دارد و هم بسیار ضروری است.

پیام ساختمان: با این توصیف جایگاه مهندسی ارزش را در ایران چگونه می‌بینید؟ آیا در پروژه‌های ساختمانی و عمرانی از این روش استفاده می‌شود؟

متأسفانه علی‌رغم مصوبه سازمان برنامه و بودجه که مهندسی ارزش را برای پروژه‌های بالای 10 میلیارد تومان اجباری کرده بود، از این روش استفاده‌نشده و پیگیری هم نمی‌شود که مسئول اتلاف این سرمایه‌های ملی کیست؟! در مرحله توجیه اقتصادی و فنیِ هر پروژه‌ای، فایده و ارزش را با بازگشت سرمایه مقایسه می‌کنند نه اینکه حداقل هزینه لازم برای آن کارکردها چه بوده است. دوم در پروژه‌ها ریسک را در نظر نمی‌گیرند درحالی‌که از سال 2000 به بعد در مطالعات مهندسی ارزش یا مدیریت ارزش ریسک را هم جزو هزینه‌ها منظور می‌کنند و همزمان مدیریت ریسک و تحلیل ریسک را انجام می‌دهند. به گمان من لازم است در همه پروژه‌های شهری و عمرانی و کارهای مدیریتی، مهندسی ارزش صورت گیرد تا از طریق خرد جمعی و با مدیریت ریسک تصمیم‌گیری بهینه مدیریتی اتخاذ شود.

پیام ساختمان: گویا مهندسی ارزش برای پروژه‌های بزرگ عمرانی بیشتر مطرح است. اما بسیاری از ساختمان‌های کشور را اشخاص حقیقی انجام می‌دهند که شاید دانشی از مهندسی ارزش و حتی صنعت ساختمان ندارند. به نظر شما این روش را چگونه می‌توان نهادینه کرد؟

با توجه به مزایایی که این روش دارد و فرهنگ‌سازی صورت گرفته در خصوص آن، در همه جای دنیا ابتدا بخش دولتی و عمومی و سپس بخش خصوصی از آن استفاده می‌کنند. فرهنگ‌سازی هم مستلزم این است که رسانه‌های گروهی و عمومی این روش را معرفی کرده و به جامعه بشناسانند. اگر شناخته شود قطعاً به نفع بخش خصوصی است که از روش مهندسیِ ارزش استفاده کنند، چرا که منافعِ کاهشِ هزینه و افزایش ارزش و کیفیت، مستقیماً متوجه خودشان است و مزیت رقابتی پیدا می‌کنند. هم‌اکنون در اروپا استاندارد EN12 973 و بریتیش استاندارد در رابطه با مهندسی ارزش تعریف‌شده و این دو استاندارد به افزایش توان رقابتی محصولات آنها می‌انجامد. اگر ما بخواهیم صادرات صنعتی‌مان را در بازار خارج از کشور توسعه داده و در داخل کشور، کیفیت را ارتقا ء دهیم یکی از ابزارهای شناخته‌شده و کلیدی، مهندسیِ ارزش است.

هدفِ مهندسی ارزش این است که شاخص ارزش، یعنی بهایی را که به دست می‌آوریم، نسبت به هزینه‌ای که سرمایه‌گذاری شده، افزایش یابد. این کار از طریق ثابت نگه‌داشتن هزینه، و بالا بردن ارزش یا کم کردن هزینه در مقابل ثابت نگه‌داشتنِ ارزش صورت می‌گیرد. حالت ایده‌آل این است که هم ارزش را بالا ببریم و هم هزینه را کم کنیم.

پیام ساختمان: آیا در ایران ساختار و ابزار بهره‌برداری از روش‌های مهندسیِ ارزش وجود دارد؟

از تشکیل انجمن مهندسیِ ارزش ایران ده سال گذشته است. در این مدت ما از کارشناسان بین‌المللی ذیصلاح که به تأیید انجمن بین‌المللی ارزش رسیده‌اند، دعوت کرده و افرادی را آموزش داده‌اند که اکنون گواهینامه بین‌المللی دارند. این افراد نیز افراد دیگری را آموزش دادند. اکنون توانمندی به لحاظ برگزاری کارگاه‌ها و انجام این مطالعات وجود دارد، اما مشکل این است که از طرف کارفرمایان دولتی و خصوصی استقبال صورت نمی‌گیرد. سمینارها و سخنرانی‌هایی داشته‌ایم که با استقبال هم مواجه شده است اما پس از آن موضوع مسکوت می‌ماند یا با تغییر مدیران، موضوع باطل می‌شود. این رسانه‌های جمعی هستند که باید وظیفه اطلاع‌رسانی را انجام دهند و مدیران را آگاه کنند. وزارت صنایع با همکاری دانشگاه‌ها باید ملزم به اجرای این استاندارد باشند. اگر این آگاهی ایجاد نشود و بر روی صنایع ما مهندسیِ ارزش صورت نگیرد، با جهانی شدنِ تجارت ، عمده آنها ورشکست خواهند شد و قدرت رقابت نخواهند داشت. زیرا سنجش کیفیت‌،بخشی از مهندسیِ ارزش است.

پیام ساختمان: این مشخصه‌هایی که شما گفتید می‌تواند بسیاری از خلأهایی که صنعت کشور با آن درگیر است را پر کند؟

مهندسیِ ارزش کلید موفقیت صنعت است، ولی در ایران متأسفانه وزارت صنایع و دیگر بخش‌ها آن را جدی نمی‌گیرند. این روش حتی در بخش خدمات و برنامه‌ریزی راهبردی می‌تواند به صنایع و دولت برای کاهش هزینه‌ها و تسهیل در گردش کار، کمک کند. از طریقِ مدیریتِ ارزش، می‌توان مسیر گردش کار را در ادارات آسان نموده و با کمترین وقت بهترین پاسخ را دریافت کنیم.

پیام ساختمان: پس در واقع مهندسیِ ارزش یک اصطلاح عام است؟

خیر. اصطلاح عامِ آن "روش‌شناسی ارزش" است ولی در خودِ روش‌شناسی، سه تعریف مجزا داریم. نخست مهندسیِ ارزش که برای کارهای مهندسی است، اعم از صنعت ساختمان و عمران و غیره؛ دیگری مدیریت ارزش است که برای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی استفاده می‌شود و سوم تحلیل ارزش است و هنگامی کاربرد دارد که پروژه‌ای انجام شده و آن را از طریق تحلیلِ کارکردِ بخش‌های مختلف، بهبود کیفیت می‌دهیم. این سه تعریف در سه دامنه مختلف کاربرد دارد.

پیام ساختمان: اگر نکته یا سخن پایانی دارید بفرمایید.

به نظر من وظیفه رسانه‌های جمعی بسیار مهم است زیرا آنها می‌توانند این روش را معرفی کنند تا در کشور توسعه پیدا کند. ما در کشور منابع محدودی داریم که اگر خردمندانه از آنها استفاده کنیم سطح وسیع‌تری از خدمات را می‌توان ارائه داد. پس برای رقابت‌پذیر کردن صنایع‌ و برای افزایش محصولات باید از روش‌های مهندسیِ ارزش، بهره بگیریم. ما روی راهبرد توسعه کشور می‌توانیم مهندسی ارزش کنیم و بهترین طرح و برنامه را بریزیم. طرح آمایش سرزمین را می‌توانیم مدیریت ارزش کنیم تا کشور با حداقل هزینه و با کوتاه‌ترین زمان به اهداف تعیین‌شده توسعه برسد. اگر برنامه راهبردی و تاکتیک و روش‌های کار نداشته باشیم، به آن نخواهیم رسید. مدیریت ارزش ابزاری است در خدمت این مقوله‌ها.