نشریه شماره   169   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

پرسش‌های بی پاســــخ حادثه شهرک غرب


گروه ساخت‌وساز- بامداد روز پنج‌شنبه یازدهم مهرماه اهالی خیابان گلستان در شهرک غرب شاهد ریزش دیواره گود عظیمی بودند که برای بنای مجتمع تجاری تازه‌ای در محل بازار قدیم گلستان حفر شده بود. قرار بر این است در این گود عظیم که یک ضلع آن به خیابان ایران‌زمین وصل می‌شد و ضلع دیگر خیابان گلستان را می‌پوشاند، برجی 28 طبقه احداث شود که 10 طبقه از آن زیرزمین قرار می‌گیرد. بنا بر گزارش‌های اولیه مسئولان آتش‌نشانی، دلیلِ این حادثه نشت آب یکی از لوله‌های فاضلاب زیر خیابان گلستان بوده که بر اثر پوسیدگی شکسته و با تجمع عظیم آب در پشت سازه نگهدارنده‌ای که برای خاک طراحی شده بود این حادثه رقم خورده است. بر اثر این حادثه 25 متر از خیابان ایران‌زمین فروریخته و آپارتمان‌های اطراف نیز در خطر ریزش قرار دارند.

پنج ماه پیش خیابان نشست کرد

با رجوع به محل حادثه و گوش سپردن به گلایه‌های اهالی محل روایت آنها را از این حادثه جویا شدم. به گفته یکی از اهالی که از خاک‌برداری‌ها، سروصدا و مشکل قطع مکرر برق و گاز به مدت یک سال کار ساختمانی به ستوه آمده بود،ساکنان محل به دلیل تَرک‌هایی که در این مدت به آپارتمان‌هایشان برداشته و خساراتی که فعالیت ساختمانی به واحدهایشان وارد آورده چند مرتبه به مسئولان پروژه اعتراض کرده‌اند و صدای اعتراض خود را حتی به شهرداری منطقه 2 نیز رسانده‌اند و پاسخی که دریافت کرده‌اند تنها عذرخواهی مسئولان پروژه و بی‌عملی مسئولان شهرداری بود.

یکی از ساکنان محل به خبرنگار ما گفت: از یک سال پیش یعنی از خرداد سال 1391 و همزمان با فعالیت این کارگاه ساختمانی تَرک‌ها در ساختمان‌های ما پدیدار شدند. به گفته وی حتی 5 ماه پیش از این قسمتی از خیابان گلستان نشست کرده بود که مسئولان پروژه موقتاً این نشست را ترمیم نموده و پروژه را ادامه دادند..

به گفته یکی دیگر از ساکنان خیابان گلستان فعالیت ساختمانی و خسارتی که به ساختمان آنها وارد گردیده، باعث شده ؛ آنها نتوانند آپارتمان خود را بفروشند درحالی‌که قصدِ فروش آن را داشته‌اند. وی افزود: با اینکه مسئولان پروژه گفته‌اند ساختمان‌هایی که به آنها خسارت واردشده را خواهند خرید اما به دلیل اینکه منزل ما دورتر از محل حادثه است، مشمولِ این پیشنهاد ‌ واقع نخواهد شد.

خیابان با خاکِ دستی پرشده

در گفتگو با ذاکر حسینی، یکی از مدیران پروژه علت حادثه را جویا شدم. ایشان ضمن تأییدِ تَرَک خوردن دیوارهای اطراف پروژه به دلیل عملیات گودبرداریِ آنها را عادی و طبیعی ارزیابی کرد و گفت: این تَرَک‌ها با حادثه فروریختن خیابان و دیواره گود بی‌ارتباط هستند. وی ادامه داد: این تر‌ک‌ها مرتباً بررسی می‌شد و ابزار لازم برای رصد آنها و محاسبه تغییرات در طول زمان نصب شده بود. بر اساس قوانین خاک‌شناسی یک مقدار ترک‌های مجاز کاملاً طبیعی است، مضاف بر اینکه در محدوده خیابان گلستان، احتمالاً برای پر کردن دره‌ای که پیش از این وجود داشته و همچنین برای عملیات ساخت‌وساز شهرک و خیابان کشی مقداری خاکِ دستی به این منطقه آورده شده است. از آنجا که خاکِ دستی مقاومت خاکِ طبیعی را ندارد، سست بودن خاک باعث ایجاد ترک‌هایی در ساختمان‌های اطراف شده است. حسینی خاطرنشان کرد: البته این ترک‌ها نیز بیشتر در دیوارهای حیاط خانه‌ها ایجادشده‌اند که زیربنای ساختمان اصلی را ندارد و تنها یک مورد در زیرزمین یکی از آپارتمان‌ها یک ترک 2 میلی‌متری ایجادشده که از 5 تا 6 ماه قبل مرتباً در حال کنترل آن هستیم.

زیر نظر نهادهای نظارتی فعالیت انجام ‌دادیم

ذاکر حسینی دلیلِ اینکه این ترک‌ها ربطی به حادثه فروریختن دیواره گود ندارد را چنین شرح می‌دهد: این ترک‌ها قبل و بعد از حادثه هیچ تغییری نکردند و به همان مقدارِ پیشین باقی‌ ماندند. حتی ما برای رفع نگرانیِ همسایه‌ها تمهیداتی اندیشیدیم و تا ارتفاع 30 متری گود دوباره سازه نگهدارنده احداث کردیم، درحالی‌که از نظرِ فنی ضرورتی وجود نداشت. اگر محاسبات درست نبود با این حجم از حادثه، زمین باید تا فاصله زیادی رانش می‌کرد که چنین اتفاقی نیفتاد. حدس ما این است که لوله فاضلاب با قطر تقریبی 36 فوت که برای ساختمان بالادستی نصب‌شده ،بعد از پایان کار این لوله به زیر خاک رفته و مَفَری برای هدایت آب‌های سرگردان شده که در پشت این بست جمع شده و این حادثه را موجب شده است. دستی بودن خاک نیز مزید بر علت شده که خاک نتواند مقاومت کند و زود اشباع‌شده و تنها پس از گذشت حدود یک ساعت از نشت آب دیواره گود و خیابان ریزش کرده است.

وی در پاسخ به این سؤال که دلیل اخطارهای سازمان نظام مهندسی و شهرداری چه بوده، پاسخ داد: اخطار آنها به این معنی که کار ما غیراصولی و حادثه‌ساز است نبوده بلکه آنها نظر کارشناسی می‌دادند و ما هم بررسی و عمل می‌کردیم و گزارش می‌دادیم. در تمام این مدت، ما زیر نظر نهادهای نظارتی مربوطه فعالیت خودمان را انجام می‌دادیم و کار استمرار داشته و ضرورتی هم پیش نیامد که حتی کار یک روز تعطیل شود. این روندی عادی است که میان سازمان مسئول نظارت و پروژه‌ای که در دست احداث است، وجود دارد.

خرید واحدها به قیمت روز

ذاکر حسینی در مورد تکلیف شهروندانی که در اثر این حادثه خانه‌های آنها دچار خسارت شده‌ ،گفت: تشخیص اینکه خسارت به چه ساختمانی وارد شده و کدام ساختمان در معرض خطر است، بر عهده سازمان آتش‌نشانی است. در مجموع برای سه آپارتمان ریسک تشخیص داده‌شده که شامل 16 واحد مسکونی می‌شود. ما دو ساعت پس از این حادثه به آنها رجوع کردیم و خواهش کردیم تا زمان ایمن‌سازی آپارتمان‌ها و رفع خطر ریسک در هتل آزادی مهمان ما باشند. از این 16 واحد 3 واحد هم منازلشان را ترک نکردند و با مسئولیت‌ خود در واحد خودشان باقی ماندند چون اتفاقی برای واحدهایشان نیفتاده است.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا خسارات وارده را جبران می‌کنید، پاسخ داد: ما محیط را ایمن‌سازی و تعمیر می‌کنیم و در حد رفع همان ترک‌ها اقدام خواهیم کرد. چون سیاست‌‌ ما پرداخت حداقل هزینه روانی و مالی به همسایه‌های محترم است. حتی اعلام کردیم پس از رفع خطر هم اگر نگرانی وجود داشت و اهالی نمی‌خواستند به خانه‌هایشان بازگردند حاضریم واحدهایشان را به قیمت روز خریداری کنیم.

در پی گفته‌های آقای ذاکرحسینی در مورد اسکان تعدادی از ساکنین واحدهای صدمه دیده مستقر در هتل آزادی، خبرنگار پیام ساختمان به محل مراجعه کرد که متأسفانه با عدم همکاری مسئولان هتل آزادی مواجه شد و نتوانست با اسکان‌یافتگان و صدمه‌دیدگان مصاحبه کند اما از گفته‌های کارمندان هتل در مورد اسکان این عده در هتل آزادی تهران اطمینان حاصل کرد.

شرکت آب و فاضلاب سهل‌انگاری کرد

یکی از مسئولان ناحیه 7 منطقه 2 شهرداری علت حادثه را در سهل‌انگاری شرکت آب و فاضلاب می‌داند. به گفته وی ساعاتی قبل از حادثه مأمورین شهرداری احتمال خطر را به شرکت آب و فاضلاب اعلام کردند که با سهل‌انگاری آنان مواجه شدند. وی ادامه داد: پس از فروریختن خیابان کاملاً مشهود است که لوله، عرض خیابان را طی کرده و از سازه نگهدارنده هم گذشته و حتی حجم آب آنقدر زیاد بوده که به گود واردشده و مسئولان پروژه با پمپ آب را خارج کرده‌اند.

وی در جواب این سؤال که آیا در ارائه پروانه‌های ساختمانی تمام جوانب از قبیل مقاومت خاک و تأسیسات شهری سنجیده می‌شود، گفت: ترکیدگی لوله‌های فاضلاب را نمی‌توان پیش‌بینی کرد. متأسفانه تأسیسات شهری ما مناسب نیستند و همه فرسوده شده‌اند. این اتفاق می‌توانست در گودی با عمق 5 تا 6 متر نیز رخ دهد.

به شهرداری و مجری طرح اخطاریه نوشتیم

سعید غفرانی رئیس سازمان نظام مهندسی نیز در مورد مرجع ناظر بر این پروژه گفت: در بازدید اولیه‌ای که از حادثه داشته، به نظر می‌رسد ترکیدگی لوله فاضلاب دلیل اصلی نشست زمین باشد، اما عملیات گودبرداری با چنین عمقی، اثر خود را بر محیط اطراف خواهد گذاشت. به گفته وی: هرچند نظر آخر و قطعی با کارشناس دادگستری است اما مجری طرح نیز کارشناس بوده‌ و اصول محاسباتی رعایت شده است.

البته غفرانی از اخطاری که سازمان نظام مهندسی تهران به مسئولان پروژه و شهرداری داده بود نیز سخن می‌گوید: ما به مالک و شرکت مسئول گفتیم که گود شهرک غرب از جمله گودهای پرخطر است و تذکر دادیم که دقت بیشتری داشته باشند. ما به شهرداری و مجری طرح هر دو اخطاریه کتبی نوشتیم و وظیفه نظارتی خود را به درستی انجام داده‌ایم. اینها چیزهایی است که ما نوشتیم و تذکر دادیم که بیشتر دقت کنند. در تهران چندین گود پرخطر دیگر هم وجود دارد که مشغول ساخت‌وساز هستند و تا کنون نیز اتفاقی نیفتاده است. خیابان گلستان، خیابان فرعی است و بار رفت‌وآمد بیشتر بر روی خیابان ایران‌زمین است. نظر من این است که اگر مشکل محاسباتی و فنی دلیل این حادثه بوده، می‌بایستی اتفاق در خیابان ایران‌زمین روی می‌‌داد اما همچنان که ذکر کردم نظر قطعی با کارشناس دادگستری است.

غفرانی در پاسخ به این سؤال که آیا در چنین مواردی دادن اخطاریه کافی است و مردمی که گرفتار چنین مشکلاتی هستند به چه نهاد نظارتی باید رجوع کنند؟ پاسخ داد: شهرداری مسئول است.

خبرنگار پیام ساختمان در گفتگویی که با شهرداری منطقه 2 داشت بدون دریافت پاسخی درخور، تنها با جواب اینکه " نهاد نظارت بر ساخت و سازها سازمان نظام مهندسی است و شهرداری بر امور شهرسازی و دادن پروانه‌ها نظارت می‌کند" مواجه شد.

شهرداری از نظام مهندسی مسئول‌تر است

محسن بهرام غفاری، رئیس پیشین نظام مهندسی معتقد است: سازمان نظام مهندسی وظیفه‌ای در قبال نظارت بر عملیات ساختمانی که در شهر تهران رخ می‌دهد ندارد. به گفته وی: در بند 5 ماده 15 قانون نظام مهندسی وظیفه‌ای عمومی برای هیئت‌مدیره معین‌شده با عنوان نظارت بر حسن انجام خدمات مهندسی، اما اینکه این وظیفه به صورت حداقلی یا حداکثری انجام می‌شود، در قانون ذکر نشده است. نظارت بر حسن انجام خدمات مهندسي هم يك نظارت انتظاري است. وی ادامه داد: نمي‌توانيم بگوييم سازمان کوچکی مثل نظام مهندسی سالانه بر 40 تا 50 هزار کارگاه ساختمانی شهر تهران نظارت کند. چرا که این امکان را ندارد و اگر هم تاکنون انجام داده، مازاد بر اختیارات خود بوده است. شهرداری قطعاً از نظام مهندسی برای کنترل عملیات ساختمانی مسئول‌تر است. شهرداری بسیاری از ضوابط را مطرح می‌کند، مثلاً تعیین می‌کند کجا فنس کشیده شود یا پیرامون ژئوتکنیکی سایت را چه کنید، شهرداری تعیین مسیر می‌کند و نظام مهندسی از این اختیارات ندارد.

بهرام غفاری سپس با انتقاد از تراکم فروشی، شهرداری را در ساخت برج‌های بی‌تناسب با محیط مسئول دانست و اضافه کرد: به خاطر امکان‌سنجی که صورت نمی‌گیرد ارتفاع بی‌دلیل می‌دهند، به همین دلیل در ده سال گذشته صنعتی‌ به راه افتاده به نام Nailing و در کوچه‌ها و خیابان‌های باریک گودهای عمیق می‌زنند برای اینکه نیاز پارکینگ ساختمان را برطرف کنند. درحالی‌که این روش نیاز به محاسبات دقیق و ظریفی دارد که غالباً هم از آن بی‌اطلاع‌اند، مضاف بر اینکه در واحدهای زیرزمینی هر اتفاقی بیفتد بسیار خطرناک خواهد بود . متأسفانه شهرداری در جایی که می‌داند یا نمی‌داند ، تراکم می‌دهد. به نظر من عدم رعایت اصول شهرسازی بیشتر لطمه می‌زند به این‌کارها تا اصول فنی ساختمان، شهرسازی نادرست زمینه‌ساز اجرا نادرست فنی کار می‌شود.

سوال‌های بی‌پاسخ

حادثه‌ای از این دست در شهر تهران برای نخستین مرتبه روی نمی‌دهد، بسیاری از کارشناسان به مشکلاتی از قبیل زیرساخت‌های شهری فرسوده، نابسامانی در امر شهرسازی، نبود قوانین روشن در امر مسئولیت و ده‌ها نکته دیگر اشاره می‌کنند و همگی اذعان دارند امر مدیریت شهری ابرشهر تهران وظیفه‌ای بسیار دشوار است. به هر رو شهروندان تهرانی حق دارند از خود بپرسند چرا در چنین امر دشواری چرا زمام امور به دست کسانی است که یا بر مسئولیت خود آگاه نیستند و یا به آن اعتراف نمی‌کنند؟ و چرا "مسئولان" به "مسئولیت" خود گردن نمی‌نهند؟ اگر قانون مسئولیتی را تا کنون مشخص نکرده چه‌هنگام به لزوم تصریح آن خواهند رسید؟ آیا نمی‌بایست در امور شهری مرجعی باشد که داد شهروندان را بستاند؟ آیا باید شاهد حوادث مخرب‌تر و مرگبار باشیم تا مگر تغییری در رویکردها داده شود؟ چرا سازمان نظام مهندسی با اینکه می‌داند چندین گود دیگر در شهر تهران در شرایط "پرخطر" قرار دارند همچنان نسبت آن‌ها بی‌تفاوت است؟ آیا تنها محک معاونت شهرسازی شهرداری، میزان سود مالی است که نصیب شهرداری و سازندگان خواهد کرد؟ ساختن مجتمع تجاری در خیابانی که 2 مجتمع تجاری بزرگ دیگر واقع شده‌اند چه ضرورت شهرسازی دارد؟ حق مردمی که در منطقه‌ای مسکونی ملکی خریده‌اند و انتظار دارند آسایش وآرام‌شان به رسمیت شناخته شود چه می‌شود؟ چرا در امر شهرسازی و مدیریت شهری مردم به مردم انقدر بی‌اعتنایی می‌شود؟ آیا از اهالی محله ایران‌زمین شهرک غرب پرسیده شد آیا شما با ساخته شدن یک مجتمع تجاری دیگر در مجاورت ساختمان‌تان موافق هستید یا خیر؟

اینها سوالاتی که تنها مربوط به این زمان و مربوط به این حادثه نیست. قطعاً آن را می‌توان در مورد تمام ساخت و ساز‌های که در شهرتهران صورت می‌گیرد هم پرسید. امیدوارم زمانی پاسخی درخور برای آنها پیدا شود.