نشریه شماره   168   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری آرامگاه بابا افضل

گروه معماری ودکوراسیون: افضل الدین محمد بن حسین بن محمد مَرَقی کاشانی معروف به بابا افضل ( زاده نیمۀ اول قرن شش، وفات حدود ۶۱۰ ه.ق)، فیلسوف و حکیم بزرگ ایرانی است که تعداد زیادی رباعی به او نسبت داده شده است. از جزئیات زندگی او تقریباً هیچ‌چیز روشنی در دست نیست، بر اساس قراین در اوایل قرن هفت مقارن حملۀ سراسری چنگیز به ایران‌زمین، بابا افضل در سنین پیری بوده است. مدفن بابا افضل در بلندترین نقطه منتهی‌الیه غرب روستای مرق واقع است؛ این دهکده در 42 کیلومتری شمال غربی کاشان قرار دارد که یکی از ییلاقات خوش آب و هوای این شهرستان به شمار می رود. طبق منابع، قدمت این روستا به عهد هخامنشیان می‌رسد.گویی این مقبره دژی بوده است تا از غارت و چپاول در امان بماند. هر چند که بی‌مهری میراث فرهنگی بخش خانقاهی آن را خراب کرده و اتاقک‌ها و حجره‌های شاگردان عزلت‌نشین را از میان برده است، ولی هنوز زیبایی و ابهت قرن پنجم و ششم را می‌توان در این بنای عصر سلجوقی و مغولی دید.اصل این بنا متعلق به دوران مغول - قرن هفتم هجری- است که در دوران‌های بعد به ویژه دوره صفویه الحاقاتی بدان اضافه گردید. این بقعه دارای صحنی وسیع و گنبد هرمی پوشیده از کاشی‌های هفت رنگ است که بر پایه‌ای منشوری استوار بوده و از رأس گنبد تا کف آرامگاه حدود 25 متر ارتفاع دارد . مرقد بابا افضل دارای صندوقچه چوبی مشبک به طریق «آلت و لغت » مورخ 912 است که از بهترین نمونه‌های هنر دوران صفوی به شمار می‌آید. محراب گچ بری منقوش و زیبای ضلع جنوبی بقعه ، که در پیرامون آن کتیبه‌ای به خط ثلث بسیار خوش موجود است ، از آثار جالب هنر عصر مغول است. مساحت مجموعه این بقعه حدود 450مترمربع است .وجود این بقعه در این روستا یکی از عمده‌ترین دلایل توجه گردشگران و اهالی فرهنگ و عرفان به این منطقه است.

در داخل اين بقعه دو قبر ديده می‌شود که يکي مرقد افضل الدين و ديگري به نام پادشاه زنگ شهرت دارد. بنا بر روايات، پادشاه زنگ هنگام سير و سياحت در برخورد با افضل الدين مجذوب و مريد وي شده و تا آخر عمر در خدمت بابا زيسته و پس از مرگ در جوار مرقد او دفن گرديد. آن همه مصنفات وی در عرفان و فلسفه و منطق و کلام که به زبان شیرین فارسی نگاشته ، هیچ نامی برده نشده و از تأثیرگذاری ایشان در فرهنگ و فلسفه و عرفان نیز هیچ نشانی نیست.رباعی زیبای زیر را بابا افضل سروده است:

ای آن که شب و روز خدا می طلبی کوری گرش از خویش جدا می طلبی

حق با تو به صد زبان همی گوید راز سر تا قدمت منم، که را می طلبی؟