نشریه شماره   165   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

تاثیر تکنولوژی بر معماری


آرزو افشارزاده

سال‌هاست که معماری ایران در سایه تخت جمشید و میدان نقش جهان، با غرور خود را به جهانیان عرضه داشته و از هرگونه حرکت و بازاندیشی نو در روند معماری سر باز ‌زده است. در دوران معاصر گروهی از معماران دست تمنا به سوی دنیای غرب گشوده و ابزار و آرایشان را صحیح‌ترین مسیر برای نیل به یک معماری "درست" معرفی کرده‎اند. بدون تردید نمی‌توان بدون بررسی ویژگی‎های معماری امروز و بار معنایی که از معماری در ذهن دست‎اندرکاران و حتی آحاد جامعه موجود‌است به راهکارهای ارائه‌شده از خارج این جامعه چه از معماری شرق و چه از دنیای غرب پرداخت و به نتیجه مطلوب دست یافت. در رابطه با نقش تکنولوژی در معماری و بهبود کیفیت آن با کتایون تقی زاده، دکترای معماری و دانشیار دانشکده معماری دانشگاه تهران، همچنین عضو شورای فناوری‌های نوین ساختمانی، عضو هسته مرکزی قطب فناوری معماری دانشگاه تهران گفتگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

پیام ساختمان: به نظر شما، چه راهی برای برون‌رفت از این معماری مغشوش، به ظاهر متکثر و ناپیوسته ایران وجود دارد؟ راهی که صرفاً ناگزیر به بازگشت مستقیم به معماری گذشته ایران نباشد و درعین‌حال وحدتی به وجود آورد که جوابگوی سازه‌های مدرن امروز باشد؟

ارتقای نقش تکنولوژی و سازه در معماری امروز ایران نیازمند بازنگری اساسی، اقدامات جدی و توجه دقیق در حوزه‎ها و موضوعات مختلف و بهره‎گیری از راهکارهای مناسب در هر مورد می‎باشد. دستاوردهای ارائه‌شده می‎تواند مبنای شکل‎‎گیری، انتخاب روش و تصمیم‎گیری در زمینه‎های مبانی نظری معماری، طراحی معماری و نگرش آن به تکنولوژی و سازه در جهت ایجاد انگیزه برای ابتکار و خلاقیت با استفاده از شناخت صحیح و درک عمیق سازه و توجه دقیق به نقش آن در شکل‎گیری اثر معماری قرار گیرد. مطلق انگاشتن معماری سنتی در مواردی موجب پرهیز از نوآوری یا محدود كردن نوآوری در قالب احترام به سنت‏ها گردیده و هدف معماری كه بهتر كردن شرایط و محیط زندگی انسان است، كنار گذاشته می‎شود و این اگر به معنای انحطاط و سقوط معماری نباشد، به معنای رخوت، بی‏حركتی و عدم انطباق آن با شرایط زمان خویش است. شاید كمال مطلوب آن باشد كه در این زمینه به یک تعالی بین سنت و نوآوری دست یابیم.

پیام ساختمان: تکنولوژی چه خدمتی به معماری کرده و در مقابل چه محدودیت‌هایی برای آن به وجود آورده است؟

ابداعات تکنولوژیکی یکی از مهم‎ترین نیروهای تأثیرگذار بر تغییرات معماری می‏باشند. امروزه ابداعات و نوآوری‏های تکنولوژیک نیروی موثر و بااهمیتی در توسعه و طراحی محیط شناخته‌شده‌اند. جوامع کنونی علاقه‌مندی خود را به ابداعات جدید و تکنولوژی‏های برتر که زندگی آنها را از ایمنی بیشتری برخوردار نموده و زندگی را تسهیل می‏نماید، نشان داده‏اند. تکنولوژی به طور مستقیم و غیرمستقیم زندگی روزمره انسان را تحت تأثیر قرار می‏دهد و به نوعی با زندگی انسان‏ها عجین شده است. اما تأثیر تکنولوژی بر معماری جوامع مختلف در جهان یکسان نبوده و پاسخ‎های ارائه‌شده از سوی جوامع، در مواردی قدرتمند، پایدار و موثر و در مواردی ناقص، غیر موثر و انفعالی بوده است. در بسیاری از موارد نوآوری‏های تکنولوژیکی در معماری نتیجه انتقال تکنولوژی است و کاربرد مصالح و تکنیک‏ها و روش‏های ساخت در ابتدا برای استفاده در دیگر زمینه‏ها توسعه یافتند.

تكنولوژي نه تنها روش‌هاي ساختن را در موارد متعدد تسهيل كرده و آن را امكان‌پذير ساخته، بلكه در عرصه‌هاي جنبي نيز راه‌هايي گشوده و مي‌گشايد كه نويدهاي بسيار براي آينده معماري به همراه دارد. استفاده از كامپيوتر در معماري، هم اكنون مفهوم فرا دو بعدي شهر را در اذهان بي‌شمار پديد آورده و اين اطمينان وجود دارد كه در آينده‌اي نزديك انقلابي در مفاهيم معماري پديد خواهد آورد. تصاوير معروف به انيميشن كه قادر است فضاهاي هر پروژه معماري را قبل از تحقق تا ميزاني قابل‌قبول و نزديك به واقعيت نشان دهد، سرمنشأ يكي از اين نويدهاست. اما محدودیت‌های تکنولوژی ناشی از طرز تفکر و نگرش به آن است. در نگاه اول، تکنولوژی، ابزارها و ماشين‏آلات به نظر مي‏آيد، ولي با تعمق در متون علمي و فلسفي پيرامون تکنولوژی مشخص مي‌شود که تکنولوژی دامنه وسيع‌تری را در برمي‌گيرد، از جمله شيوه تفکر و نگرش به موضوع، فرآيند و شيوه و روش انجام و نتيجه و اثر نهايي که در معماری، تفکر و مباني نظری، شيوه و فرآيند طراحي و ساخت، مصالح، ابزارها و ماشين‏آلات و سرانجام اثر نهايي را در برمي‌گيرد. از اين رو هم شامل عناصر مادی است و هم فعاليت‌های انساني و مجموعه اين دو سبب ايجاد و احداث آثار معماری مي‌شود. در نتیجه محدودیت‌های تکنولوژی با تغییر نگرش نسبت به آن و هماهنگ کردن آن با شرایط فرهنگی، اقلیم و ... هر کشور قابل برطرف کردن است.

پیام ساختمان: به نظر شما تکنولوژی باعث شده معماری ما از معنویت فاصله بگیرد؟

جریان داشتن احساس آرامش و امنیت در فضای زندگی شهری و بناهای ساخته‌شده در معماری گذشته ایران به خوبی مشهود است و نسبتی میان جامعه، مردم و معماری سنتی وجود داشته است. معماران آن زمان با بهره‎گیری از یک هارمونی مناسب همانند یک موسیقی آرام و با استفاده از ریتم، تکرار، خطوط افقی و تناسب اجزا، این فضا را هماهنگ ساخته‌اند. در این نوع از معماری بیش از همه موارد به الگوهای معنایی که بتوانند در ایجاد حس مکانی موثر باشند، پرداخته شده است. معمارانی شکل‎دهنده چنین طراحی‎هایی بوده‎اند که در پی آفرینش اثری هنری و پر محتوا از مفاهیم و اندیشه‏های معنوی بوده‌ و توانسته‎اند تحولی جوابگوی نیازهای عملکردی یک فضای معماری ایجاد نمایند. این معماری با درک خاصی از زیبایی‏شناسی که در عین کاربردی بودن، شاخصه‏های یک اثر هنری را بر دوش می‎کشد، شکل گرفته است. مقرنس‏ها و کادربندی‏های موجود در فضای هشتی یک مدرسه تا ورودی یک مسجد گواهی بر تحقق این ویژگی می‎باشد. ظرافت و دقت در کاشی‏کاری‎های بدنه یک مدرسه یا مسجد به اندازه روابط حرکتی و نحوه تقسیم‏بندی فضا مهم بوده و بیانی شاعرانه و رازگونه از معماری چنین فضاهایی ارائه نموده است.تحقیقات و بررسی‏های انجام‌شده نشان می‏دهد که از معماري سنتي دو مفهوم متفاوت حاصل می‏شود؛ اولین مفهوم، مفهوم ساختاری آن يعني استفاده کاملاً بهینه از مواد و مصالح است. معماران در گذشته آنچه را که در محل اجرای ساختمان وجود داشت، استفاده مي‏نمودند. اين اصل، ارزش‏ها و زیبایی‏هایی مانند خودبسندگی يا حداقل‏گرایی را برای ساختمان‏های سنتی به ارمغان می‏آورد. مفهوم دوم اختصاص به سنت و فرهنگ جامعه داشته و در واقع مبتنی بر اتصال بین معماری و فرهنگ در معماری ایران بود.

علت فاصله معماری امروز ایران از معنویت با توجه به مطالب فوق عدم توجه به فرهنگ و نیازهای انسانی است. در واقع طراحان هیچ‌گاه نمی‌دانند برای چه کسانی طراحی می‌کنند تا نیازهای آنها را تأمین کنند. یک طراحی اصولی و کاملاً کارآمد که بتواند نیازهای جامعه و افراد را تأمین کرده و از نظر الگوهای ساختاری نیز پاسخی صحیح و مناسب ارائه دهد را می‏توان اثری قابل‌قبول معرفی کرد، اما این فضا باید بتواند در کنار نیازهای روحی جامعه، به مفاهیم معرفتی و معنایی که ذهن و اندیشه انسانی را ارضا می‏کند، پاسخی مناسب ارائه دهد. انسان تکنولوژیک جهان امروز در کنار فضاهایی جهت کشف و اختراعات جدید نیازمند مکانی است که در خور رشد فکری انسان قرن حاضر بوده و بستری مناسب برای شکوفایی ذهنی را مهیا سازد.

پیام ساختمان: چگونه می‌توان از تکنولوژی و معنا و محتوا همزمان در یک سازه استفاده کرد؟

جوامع امروزی از نظر اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و تکنولوژیکی همواره در حال تغییر می‏باشند. تغییر اجتناب‏ناپذیر بوده و تنها چیزی که غیرقابل تغییر می‏ماند، نفس تغییر است. مانند تمامی جنبه‏های زندگی مدرن، معماری نیز برای آنکه پایدار، مفید و مناسب باقی بماند باید در برابر چنین تغییراتی پاسخی مناسب ارائه دهد. معماری همچنین باید در برابر قوانین و مقررات مباحث جدیدی مانند ایمنی، حفظ محیط‌زیست و انرژی و حتی امنیت فردی در فضای معماری نیز پاسخ مناسب داشته باشد.از آنجا که معماری ما از مثلثی با سه رأس هویت ملی، دینی و تکنیکی تشکیل‌شده و منشأ هویت ملی و فرهنگی، ایران، منشأ هویت دینی و ارزشی آن، اسلام و منشأ تکنیک، در گذشته دستاوردهای معماری سنتی و امروزه دستیابی و استفاده از تکنولوژی روز جهان است، بنابراین باید توازن در این مثلث حفظ شود و همه اجزای آن با هم رشد کنند. برای حفظ اصالت کهن معماری ایرانی، معادله باید از میان این سه عنصر بگذرد تا حل شود و آینده‌ای روشن و مطمئن تعریف نماید.