هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   165   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

ملخ‌آباد چگونه دبی شد؟


گروه ساخت‌وساز: دبی تا قبل از سال ۱۸۳۳ میلادی دهکده‌ای از توابع مشایخ ابوظبی بود. در سال ۱۸۳۳ شیخ مکتوم بن بطی آل مکتوم به همراه ۸۰۰ نفر از خویشاوندان و وابستگان و همراهان خود، از امارت ابوظبی به این دهکده کوچ کردند و از آن تاریخ دوران حکمرانی قبیله آل مکتوم و تأسیس شیخ‌نشین دبی آغاز شد. پیش از این تاریخ، دبی یک روستای کوچک بیش نبود و هیچ امتیازی نسبت به سایر روستاهای اطراف خود نداشت.

احمد محمد عبید شاعر و محقق عرب می‌گوید که ریشه کلمه دبی، "دَبا" است و منظور از دبا نوعی "ملخ" بوده است. در حال حاضر، دبی پایتخت تجارتی امارات به شمار می‌آید. این شهر که در کنار شهر دیره، بنادر مهمی برای تولیدکنندگان غربی محسوب می‌شود. اهمیتش را به عنوان یک مسیر تجاری در دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به دست آورد. شهر دبی تجارت آزاد طلا دارد و بندر "جبل علی" در دهه ۱۹۷۰ ساخته شده و بزرگ‌ترین بندر دست‌ساز بشر در جهان است. اما دبی به صورت فزاینده‌ای در حال پیشرفت به عنوان مرکزی برای صنایع خدماتی از قبیل فناوری اطلاعات و سرمایه‌گذاری می‌باشد.

ساخت‌وساز در دبی خیلی سریع‌تر از کشورهای غربی پیش می‌رود و علت این است که نیروی کار ارزانی از آسیا در اختیار گرفته است. یکی از مهم‌ترین علل پیشرفت ساخت‌وساز در این شهر تنوع اقتصادی آن است. در واقع دبی نمی‌خواهد به درآمد نفت که تصور می‌شود تا سال ۲۰۱۵ تمام شود، تکیه کند. از جمله اقداماتی که دبی را برجسته کرده، ساخت بلندترین برج جهان با ارتفاع ۸۲۸ متر و ساخت جزایر مصنوعی می‌باشد. برج العرب برای مدتی نماد دبی بود و هنوز می‌توان اثر آن را در پلاک‌های قدیم امارت دبی دید اما پس از مدتی دبی نماد خود را از برج العرب تغییر داد. تعداد بسیاری معتقد هستند این تغییر به دلیل شکل برج العرب است، زیرا در صورتی که برج العرب را از پشت نگاه کنید، آن را شبیه یک صلیب می‌بینید.

در حال حاضر، گردشگری یکی از استراتژی‌های مهم امیرنشین دبی برای سرازیری دلار به امارات متحده می‌باشد. گردشگری دبی بیشتر بر خرید است، اگر چه جذابیت‌های مدرن و تاریخی نیز دارد. در سال ۲۰۰۷ میلادی شهر دبی هشتمین شهر پر بازدید جهان بود. انتظار می‌رود در سال ۲۰۱۵ میلادی، ۱۵ میلیون گردشگر به دبی سفر کند. دبی همچنین به "پایتخت خرید خاورمیانه" مشهور است و به تنهایی بیش از ۷۰ مرکز خرید بزرگ را در خود جای داده است.

در سال 1388،ریزش اصلی‌ترین طبقه برج خلیفه که بلندترین برج جهان لقب گرفته بود فعالان اقتصادی و سرمایه‌گذاری را حیرت‌زده کرد. طبقه چشم‌انداز برج خلیفه دبی اصلی‌ترین طبقه رصد شهر برای جلب گردشگران و سرمایه‌گذاران از سراسر دنیا محسوب می‌شد که تنها پس از 35روز از مراسم افتتاح برج فروریخت.اما نکته قابل‌توجه در خصوص این شهر توریستی، وجه غالب سرمایه‌داری و استثمار مدرن توسط کشورهای غربی می‌باشد. در حال حاضر این شهر عربی به آزمایشگاهی برای پیمانکاران اروپایی و آمریکایی و معماران غربی بدل شده است. این گروه با طرح‌های بلندپروازانه خود که هیچ تناسبی با نیازهای اساسی شهر در حوزه ساخت‌وساز و محیط‌زیست ندارد، تنها به افزون‌طلبی و رویاهای کودکانه شیوخ عرب پاسخ می‌دهد. در حقیقت نظام سرمایه‌داری غرب، با کنار هم قرار دادن دلارهای نفتی و آمال و آرزوهای این شیوخ به چنین پاسخی برای اهداف خود رسیده است و سرمایه موجود به سمت سودجویی نامحدود و نامشروط در حرکت است و چیزی آن را محدود نمی‌کند و این همان ویژگی بارز نظام سرمایه‌داری است، یک رابطه استثماری و ابزاری، نسبت به طبیعت و انسان‌ها.

دبی که در سال‌های ابتدایی قرن بیست و یکم با افزایش گسترده پروژه‌های ساختمانی خود توانسته بود توجه جهان را به خود جلب کند، با آغاز بحران اقتصادی جهانگیر در سال‌های 2007و 2008 میلادی، دچار سقوط شدیدی در بازار ساخت‌وساز شد. در سال‌های رونق و رشد ساخت، به ویژه در سال‌های 2004 تا 2006 ،دبی شاهد پدیداری سبک‌های گوناگون معماری در ساختمان‌های خود بود که بیشترشان، تعبیر مدرن از معماری اسلامی را یدک می‌کشیدند. مهم‌ترین دلیل این روند که در کشورهای عربی و به ویژه دبی پیگیری می‌شد، حضور دفاتر برتر معماری و مهندسی دنیا در این بازار رو به رشد و پر رونق بود. در همین دوران، دبی همچنین توانست رکوردهایی از بزرگ‌ترین‌ها و بلندترین‌های دنیا را هم از آن خود کند. که از جمله آنها می‌توان به بلندترین ساختمان دنیا، "برج خلیفه" با ارتفاع 828 متر و بزرگ‌ترین مرکز خرید از لحاظ مساحت کلی،(دبی مال با مساحت یک میلیون و 124 هزار مترمربع) بزرگ‌ترین آبنمای دنیا،"دبی فانتین" به طول 275 متر و پرتاب 150 متر و بزرگ‌ترین هتل ساخته‌شده دنیا، "برج رز و ریحان" با 333متر اشاره کرد.

هدف اصلی یعنی جلب توجه جهانی برای جذب بیشتر گردشگران و نیز سرمایه‌های بین‌المللی تا حدود زیادی موفقیت‌آمیز بود. هرچند سرعت رشد دبی و دستاوردهای آن، می‌تواند به لحاظ کمی تحسین‌برانگیز باشد؛ اما از نظر کیفی بسیار مورد انتقاد قرار گرفته است. شتاب بیش از حد در انجام پروژه‌های دبی، همواره مطالعات اولیه بررسی‌های بنیادین را قربانی کرده است. این برج که 828 متر ارتفاع و 160 طبقه دارد، بلندترین آسمان‌خراش دنیا شناخته شد و ترسیم‌کننده برترین مکان برای جلب سرمایه‌گذاران و گردشگران از سراسر جهان و نیز مهم‌ترین مکان درآمدزایی برای دبی محسوب می‌شد، اما این واقعه، تمامی برنامه‌ریزی‌های کوتاه و بلند‌مدت جلب سرمایه‌ برای دبی را پیرامون این برج درآمد ساز تحت تاثیر قرار داده است. به همین دلیل دستاوردهای دبی که از نظر کمی کارفرمایان را راضی و توجه رکوردداران را جلب می‌کند، عمدتاً دارای کیفیت شایسته‌ای نیست.

در این تنوع ملال‌آور، شهر تبدیل به نمایشگاهی از ساختمان شده که هیچ خط مشی مشخصی را دنبال نمی‌کند. دبی به تعبیری تبدیل به زمین مشترک کارفرمایان و معماران شده است. قانون بازی را صد البته کارفرمایان پایه‌ریزی می‌کنند که لزوماً دارای شایستگی و صداقت نیستند. اکثر کارفرمایان با تفکراتی ساده‌انگارانه، خریدار حجم‌ها و نمادهای عجیب و غریبی می‌شوند و با نام‌های اغواکننده‌ای همچون برج‌های "رقصان"و "گردان" همچنان به جلب توجه جهانی می‌پردازند و عده‌ای نیز این‌گونه پروژه‌های پر طمطراق و عجیب را به نام "سبک دبی" می‌شناسند.

تعبیر دیگری از دبی که بسیار از آن سخن گفته می‌شود، تصنعی بودن شهر است که هرگز به یک شهر واقعی با هویت واحد نمی‌ماند. این تعبیر تا حدی به کمرنگ بودن نگاه فرهنگی به معماری و استفاده ابزاری از آن، برای افزایش سرمایه‌های متمرکز در بخش ساختمان مربوط می‌شود. استفاده افراطی از شیشه که محل اعراب اقلیمی هم ندارد، مزید بر علت است. شهر پر است از آیکون‌های منفرد و مغشوش.

واقعیت این است که کشورهای مستعمره(استعمار مدرن) هیچ‌گاه پایگاه تمدنی مشخصی ندارند و همواره به یاری استعمارگران که همچنان مایل نیستند هویت مستقلی به این سرزمین‌ها بدهند و بسیار می‌کوشند که مهر بردگی را همچنان بر پیشانی آنها نگاه دارند به سازه‌های با تکنولوژی‌های پیشتاز و بناهایی با پسوند بلندترین می‌نازند؛ صفتی که بسیار زودتر از تصور، مندرس و ناکارآمد می‌شود چرا که آنچه در گذشته است و افتخار آن به قدمتش است در پس است و متغیر نمی‌شود ولی آنچه در پیش است و به پیشرو بودن مفتخر است به سادگی با پیشرفت تکنولوژی عقب خواهد ماند و از مرکز توجه دور خواهد شد.

تعبیر دیگری از دبی که بسیار از آن سخن گفته می‌شود، تصنعی بودن شهر است که هرگز به یک شهر واقعی با هویت واحد نمی‌ماند. این تعبیر تا حدی به کمرنگ بودن نگاه فرهنگی به معماری و استفاده ابزاری از آن، برای افزایش سرمایه‌های متمرکز در بخش ساختمان مربوط می‌شود.به همین دلیل کشورهای نوظهوری مانند امارات متحده عربی که برای هویت‌سازی به چنین رویکردی چنگ انداخته‌اند همچنان سرگردان و بی‌هویت باقی خواهند ماند. یک روز به فکر جعل هویت می‌افتند و بادگیر ایرانی را به نام خود می‌کنند. روزی دیگر، خرسند می‌شوند که انگلیس برایشان برج دبی را ساخته است و آن را نماد می‌کنند اما از آنجا که با پیشرفت سریع تکنولوژی آن به سرعت از نظرها می‌افتد برج خلیفه(انتقادهای بسیاری در رابطه با میزان اتلاف انرژی متوجه پروژه‌های دبی از جمله مهم‌ترین آن "برج خلیفه" است) را نماد خود معرفی می‌کنند، وقتی کویت برجی بلندتر می‌سازد از آن هم سرخورده می‌شوند و جزایر مصنوعی جهان را پیش می‌کشند و خلاصه چنان دچار تغییر می‌شوند که به جای نمادسازی و هویت‌سازی همچون یک شهربازی مضحک به عنوان تجربه‌ای بی‌بنیان و سرگردان در چشم جهانیان معرفی می‌شوند. اما آنان که خود را سرفراز از پایه‌گذاری تمدن در جهان می‌دانند محکم و استوار بر عرش نشسته‌اند و همچنان که زمان می‌گذرد بر پایداری و اعتبار ایشان افزوده می‌شود.