1393/03/21

دزدی معماری ما توسط همسایه های عربی

دانشگاهی که دکتر مشیری با مشکلات فراوان طی 13 سال طراحی کرد و ساخت، به تازگی از سوی شبکه تلویزیونی الجزیره به عنوان زیباترین دانشگاه جهان اسلام معرفی شد.

دزدی معماری ما توسط همسایه های عربی

گروه گزارش: دکتر شهریار مشیری، مؤسس، طراح، سازنده و رئیس پیشین دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس است؛ دانشگاهی که به گفته آگاهان، در توسعه فرهنگی استان هرمزگان نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است، به نحوی که تا قبل از تأسیس آن، درحالی‌که استان سالانه حدود 400 فارغ‌التحصیل دیپلم داشته، سرانه ورود دیپلمه‌های آن به آموزش عالی کشور به ازای هر 200 نفر دیپلمه، یک نفر بوده و این یعنی به طور متوسط هر سال دو نفر وارد سیستم آموزش عالی کشور می شده‌اند، درحالی‌که بعداً کار به جایی رسید که 5/78 درصد دیپلمه‌های استان وارد دانشگاه می‌شدند.اما این همه ماجرا نیست. دانشگاهی که دکتر مشیری با مشکلات فراوان طی 13 سال طراحی کرد و ساخت، به تازگی از سوی شبکه تلویزیونی الجزیره به عنوان زیباترین دانشگاه جهان اسلام معرفی شد. همین موضوع بهانه‌ای شد تا با این هنرمند عرصه طراحی گفتگو کنیم. موضوع زیباترین دانشگاه جهان اسلام از کجا شروع شد؟ تلویزیون بین‌المللی الجزیره که خبرگزاری بسیار معتبری است، ظاهراً پروژه‌ای داشتند که در کشورهای اسلامی تحقیق کرده و از هر کشور یک دانشگاه را به عنوان زیباترین دانشگاه آن کشور انتخاب می‌کردند. مثلاً از کشور مراکش دانشگاهی که سلطان حسن ششم ساخته بود به عنوان زیباترین دانشگاه انتخاب شد و همین طور دانشگاه‌های کشورهای دیگر. در ایران هم دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس انتخاب شد و یک روز هم برای فیلم‌برداری به دانشگاه آمدند و با من هم مصاحبه کرده و رپرتاژ تهیه کردند . سپس از شبکه بین‌المللی شان آن را به عنوان زیباترین دانشگاه جهان اسلام نمایش دادند. چه شد که به این فکر افتادید چنین مجموعه ساختمان‌هایی را طراحی کنید؟ من در آبان ماه سال 1368 رئیس دانشگاه آزاد بندرعباس شدم. آن موقع البته دانشگاهی هم نبود و من خودم آن را تأسیس کردم. تا قبل از آن فقط روی یک کانکس پیش‌ساخته فلزی در حیاط یک دبستان تابلو زده بودند: «دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس»! بعد از ظهرها که دبستان تعطیل بود، کلاس‌های دانشگاه در همان دبستان برگزار می‌شد! من اول آنجا را تعطیل و دو ساختمان اجاره کردم و کارهای دانشگاه جدی تر شد. در همان سال هم از اداره کل زمین شهری وقت، زمینی خریدم و به دانشگاه آزاد اهدا کردم که البته پدر مرحومم پول آن را پرداخت کرد. بعد هم چون آرشیتکت بودم به فکر افتادم مجتمعی دانشگاهی طراحی کنم که بی‌نظیر و منحصربه‌فرد باشد. از آنجا که اگر ساختمانی بخواهد پایدار باشد باید طراحی آن منطبق با اقلیم باشد، من هم این مجموعه را بر مبنای اقلیم گرم و مرطوب و تیپولوژی ساختمان‌هایی که در زمان صفویه و قاجاریه در جنوب ایران در بوشهر، بندرعباس و بندرلنگه بوده، طراحی کردم. متأسفانه دو سوم آن ساختمان‌ها قبل از انقلاب و بقیه آن هم بعد از انقلاب به طور کامل تخریب‌شده و از بین رفته است. الآن حتی یک واحد از این ساختمان‌ها وجود ندارد درحالی‌که تا 30 سال پیش حتی ساختمان گمرکی که در زمان پرتغالی‌ها در بندرعباس ساخته شده بود، وجود داشت! من به این فکر بودم که فرهنگ معماری جنوب ایران از بین رفته و باید آن را احیاء و بازسازی کرد تا بچه‌هایی که به این دانشگاه می‌آیند و نسل‌های بعدی فکر نکنند ما بی‌هویت بوده‌ایم. برای همین تمام طراحی‌هایم را برای حفظ معماری سنتی منطقه جنوب ایران که همان معماری قدیمی بر مبنای اقلیم گرم و مرطوب بوده انجام دادم. شاید باورش سخت باشد که آباء و اجداد ما با مصالح بنایی آن موقع، منطقه آسایشی با همین بادگیرها، رواق‌ها و سایه‌ها در ساختمان‌های قدیمی به وجود می‌آوردند که در آن زمان بدون استفاده از نیروی برق بسیار عالی جواب داده و مشکل اقلیم را حل می کرد. این موضوع انگیزه‌ای شد تا من این کار را تعقیب کنم. البته این را هم بگویم ؛ زمانی که من دکترای معماری در ایتالیا می‌خواندم کار تخصصی‌ام طراحی بر مبنای اقلیم بود، یعنی با اقلیم‌ها آشنا بودم و دستم باز بود و زمینه قبلی هم داشتم و در نتیجه توانستم مجموعه منحصر به فردی طراحی کنم که مشابه آن در هیچ جا نیست تا کسی نتواند بگوید این کار از روی فلان مجموعه کپی شده یا شبیه آن در فلان نقطه دنیا دیده شده است. نتیجه کار هم ساخته‌شدن کلکسیون بسیار کاملی از ساختمان‌ها با کاربری‌های متفاوت مثل ساختمان آموزشی، ساختمان اداری، ساختمان پژوهشی، آزمایشگاه‌ها، کتابخانه، مسجد و ... شد که هر کدام از این ساختمان‌ها هم کاملاً منحصر به فرد هستند. در سایت دانشگاه اعلام‌شده که به زودی زیباترین مسجد با الهام از معماری سنتی جنوب ایران افتتاح می‌شود. مگر مسجد آن کامل نشده است؟ متأسفانه بقیه پروژه‌ها طی این سه سالی که من از دانشگاه استعفا دادم و بیرون آمدم، متوقف مانده است. مسجد دانشگاه طراحی فوق‌العاده ای دارد و در هیچ جای جهان اسلام چنین مسجدی طراحی نشده است. این مسجد مستطیل شکل است و سقف آن به شکل چادری عربی است. البته خیمه‌های عربی گرد بوده و در وسط آن چوبی به عنوان ستون خیمه استفاده می شود، ولی خیمه‌های سلاطین و حکام مستطیل شکل بوده و جمعیت بیشتری در داخل خود جای می داد و طرح مسجد دانشگاه هم بر اساس همان خیمه‌های بزرگ است. امیدوارم مسجد را کامل کنند و اگر سقف و پیکره آن با کاشی هفت رنگ ایرانی که در اصفهان تولید می‌شود، کاشی‌کاری گردد، باور کنید دست‌کمی از مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد امام(ره) اصفهان نخواهد داشت، با این تفاوت که برای ساخت آن مسجدها خزانه یک کشور خرج شده و در اینجا ما با دست خالی اینها را ساخته‌ایم. چرا با دست خالی؟ به خاطر اینکه برای ساخت این مجموعه، هیچ نهاد و دستگاه دولتی حتی یک ریال به ما کمک نکرد. این پروژه ظرف دو سال طراحی شد ولی 13 سال طول کشید تا ساخته شود چون من کارها را فاز به فاز طراحی می‌کردم، یعنی هر وقت پولی گیرمان می‌آمد که می‌توانستیم ساختمانی را بسازیم من آن را طراحی می‌کردم! برای همین این مجموعه ساختمان‌ها فاز به فاز طراحی و ساخته شد. علت طولانی شدن ساخت هم این بود که باید از بانک وام می‌گرفتیم و کمک‌های مردمی جمع می‌کردیم. در آن تاریخ یک ریال هم از دستگاه‌های دولتی یا پول دولتی به این دانشگاه کمک نمی‌شد و سازمان مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی هم یک ریال هم به ما کمک نکرد و تمام پولی که در این ساختمان‌ها صرف شد با تلاش خودم و همکارانم و افراد خیّر بندرعباس و مردم جمع‌آوری شد. این مجموعه ظاهراً حوض و فواره هم دارد؟ محوطه‌ها و صحن‌های متفاوت دانشگاه با حوض‌های طولانی و عریض و طویل و با فواره‌های متعدد طراحی و ساخته‌شده است چون اصلاً فرهنگ حیاط، باغچه، آب و فضای سبز و باغ‌های ایرانی مثل باغ‌های رومی در تمام دنیا معروف بوده ولی در حال حاضر از بس که شهرداری‌ها تراکم فروخته‌اند عرض خیابان‌ها و میدان‌ها از بین رفته است. من مخصوصاً تمام محوطه را بر همان مبنای طرح‌های قدیم احیا کردم، به ویژه محوطه‌های باغ‌ها و میدان‌های ایرانی را – باغ‌ها و محوطه‌هایی که در شهرها استفاده می‌شود و نه باغ‌های خارج از شهر، مثل حیاط قصرها و کاخ‌ها و ویلاهای امروزی - تا یادگار بماند و دانشجویان مواقعی که در این دانشگاه هستند احساس آرامش و آسایش داشته باشند و از نظر روحی و روانی به آنها خوش بگذرد و در محیطی زیبا قرار بگیرند. اگر صحبت دیگری دارید ، بیان کنید. امیدوارم بعد از ما این ساختمان‌ها را حفظ کنند و دست‌خوش تخریب و تغییرات و این‌گونه مسائل نشوند. این مجموعه منحصربه‌فرد باعث افتخار من، هم‌وطنان من و معماری ماست. خوانندگان نشریه شما بدانند که کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس مخصوصاً امارات متحده عربی، کویت و قطر که قبلاً هویت و فرهنگ خاصی نداشتند، دارند ساختمان‌های ما را کپی و به اسم خودشان می‌کنند. در امارات عکس‌های قدیم بندرلنگه، بوشهر، بندرعباس و بستک و دیگر جاها را جمع‌آوری و مشاوران معماری ایتالیایی استخدام کرده‌اند و آنها برایشان ساختمان‌هایی را بر مبنای معماری قدیم جنوب ایران طراحی کرده و ساخته‌اند. حتی همین چیزی که من در اینجا ساخته‌ام آنها بعداً در امارات ساختند! متأسفانه دولت و سازمان میراث فرهنگی ما به ساختمان‌های قدیمی بی‌توجه بوده‌اند که باعث شده آنها از بین بروند، اما در امارات و سایر کشورها در حجم وسیعی چنین چیزهایی می‌سازند. الآن شهری با نام «مدینه الجمیره» ساخته‌اند که توریست ها به آنجا می روند و اینها می‌گویند این معماری گذشتگان ما بوده، در صورتی که اینها عرب بادیه‌نشین بوده‌اند و اصلاً در گذشته معماری نداشته‌اند، بلکه در صحراها زندگی می‌کردند و حتی یک خانه خشت و گلی هم نداشته‌اند ولی الآن هویت معماری ما را - چون ما به آن بی‌توجه بوده‌ایم - برداشته‌اند و برای آن ارزش قائل شده‌ و به اسم خودشان به دنیا معرفی می‌کنند. من کتابی دیدم که چاپ امارات متحده عربی بود و واقعاً تأسف خوردم که چرا سفارت ما در آنجا با اینها برخورد نمی‌کند یا لااقل اطلاع‌رسانی نمی‌کند تا همه بداند این معماری، معماری جنوب ایران است نه معماری عربی!

انتهای خبر/پ
گزیده اخبار روزانه