كاروانسرا نماد هنر و معماری | پیام ساختمان

پرتیراژترین نشریه ساختمان از 1382

كاروانسرا نماد هنر و معماری


شاید در همه کتاب‌هایی كه درباره تاریخ و جغرافیای ایران نوشته‌شده و در همه سفرنامه‌های جهانگردان، از توجه ایرانیان به راه و ساختمان های پیوسته به آن و همچنین راهداری و پست منظم از روزگاران بسیار كهن بسیار سخن رفته باشد. وجود واژه هایی چون «ساباط» و «برید» در زبان‌های زنده جهان كه از گویش‌های ایرانی گرفته‌شده، بیان‌کننده این است كه پهناوری سرزمین و دوری شهرها و آبادیهای ایران و كشورهای همسایه، ایرانی را ناچار كرده كه راه‌های امن داشته باشد و منزل‌به‌منزل و آبادی به آبادی آسایشگاه بسازد و برای اینكه کاروان‌ها در بیابان راه خود را بیابند، برج‌ها برافرازد كه از دور مانند برج دریایی، رهسپاران را راهنمایی كند. هنر ایرانی و صناعت ایرانیان از دوره باستان تاكنون نشان‌دهنده و نمایانگر ذوق و سلیقه آنهاست، تا آنجا كه توانسته‌اند در بین مسیرها، جاده‌ها و بین شهرها از خود آثاری به‌جا بگذارند كه همگی نشان از تمدن والای آنهاست. یكی از كارهای عام‌المنفعه، ساخت كاروانسرا بود كه به‌طور منظم همه راه‌های اصلی و مهم برای استراحت كاروانیان به‌صورت آبرومندی بنا میشد. به‌طوریکه از مفهوم كاروانسرا استنباط میشود، وجود این بناها مرحله پیشرفته‌ای از زندگی را مجسم كرده، درواقع شاهرگ حیات اقتصادی و بازرگانی هر دوره را تشكیل میداد. فاصله زیاد بین مراكز تجاری، مداخله عوارض طبیعی، محیط وحشی، بیابان، خطر جنگ‌های داخلی متعدد و در بسیاری اعصار دسته‌های اشرار كاملاً سازمانیافته، صرف‌نظر از تهدید دائمی چادرنشینان و انواع غارتگران، همگی وجود جایگاه‌های امن را برای تأمین استراحت كاروان ها و سایر مسافران ایجاب میکرد تا به‌سلامت به مقصدشان رهسپار شوند. حتی در عصر هخامنشیان منزلگاهی تأسیس‌شده بود كه ساكنانش در صورت لزوم در برابر دشمنان به دفاع میپرداختند. كاروانسراها نماد كاملی از معماری ایرانی بود. در هیچ كجا همسویی كاركرد و ساختار را بهتر از این نمیتوان مشاهده كرد، زیرا طرح معمولی قلعه یا ارگ خندق و برج و... به آن تعداد موردنیاز چنان پرخرج بود كه اجراشدنی نبود. طرح رباط و كاروانسرا رباط و كاروانسرا گاهی بسیار ساده و منحصر به حیاط دور بسته است كه حوض یا پایابی در وسط دارد و آخور ستوران در زیر سكو و ایوان پیشخوان اتاق‌ها یا كنار صفه ها بیرون است و در نقاط سردسیر به‌جای حیاط، گنبدخانه ای در میان دارد و گاه علاوه بر اتاق و ایوان و حیاط دارای باره بند، انبار، بازار، بالاخانه، برج و غلافخانه است. در دالان كاروانسراهای مجلل و باشكوه چند حجره آراسته برای پذیرایی از مسافران نامدار و سرشناس ساخته‌شده و گاهی در بالای سردر، چند اتاق خوش‌منظر و مجلل دارد. درباره بند و اصطبل كاروانسرا، صفه ها و تختگاه هایی برای ستوربانان ساخته‌شده و در مدخل اصطبل اتاق‌هایی پاكیزه است كه ازیک‌طرف به حیاط كاروانسرا و از سوی دیگر از میان رخنه و روزنی درون باره بند را مینگرد و به نظر میآید كه این اتاق‌ها به سران و یا به‌اصطلاح «چاروادارها» اختصاص داشته است. انواع كاروانسرا ازآنجاییکه ساخت كاروانسراهای ایران به‌طور گسترده از دوره صفویه شروع‌شده، لازم است در تقسیم آن به همه عوامل از وضع آب و هوایی گرفته تا شیوه معماری منطقه توجه كرد.در درجه اول كاروانسراهای ایرانی را میتوان به گروه‌های زیر تقسیم‌بندی كرد: الف-كاروانسراهای كاملاً پوشیده كوهستانی این نوع كاروانسراها از توقفگاه‌های كوچك كنار راه ها تا ساختمان‌های سلطنتی زمان شاه‌عباس را شامل میشود. نمونه ساده این نوع كاروانسراها عبارتند از: اتاق‌های گنبددار مركزی با یك ردیف اتاق گنبددار با تعدادی اصطبل در همان ردیف. بیشتر كاروانسراهای كوهستانی دارای اجاق‌های متعدد یا بخاری دیواری در داخل اتاق ها هستند. همچنین این نوع كاروانسراها از هر طرف بسته و پوشیده بوده، به‌راحتی میتوان جلوی بادهای مداوم و برف‌های زمستانی و تگرگ‌های بهاری و پائیزی را گرفت و كاروانیان از اینگونه آسیب‌ها در امان بوده‌اند. از نمونه‌های جالب این گروه كاروانسراها، میتوان كاروانسرای «شبلی» در آذربایجان و كاروانسرای «گدوك» در جاده فیروزآباد را نام برد. ب- كاروانسراهای كرانه خلیج‌فارس به علت اوضاع اقلیمی  و جغرافیایی کرانه‌های خلیج‌فارس، كاروانسراهای این منطقه معماری ویژه‌ای دارند. این كاروانسراها به‌طور عام حیاط مركزی نداشته و شامل بنایی چهارگوش با اتاق مركزی صلیبیشکل و اتاق های جانبی با یك سكوی سنگی دورتادور ساختمان ساخته‌شده و همه اتاق‌ها به خارج بنا راه دارند تا بادهای خنك ساحلی را به ساختمان برسانند. تنوع این كاروانسراها ازنظر معماری نیز حائز اهمیت است. از نمونه‌های جالب این گروه میتوان به كاروانسرای «قلعه پهلو» در غرب جاده بندرعباس اشاره كرد. ج كاروانسراهای حیاط دار مركز ایران بهترین، مهم‌ترین و زیباترین كاروانسراهای ایران در این گروه قرار دارند. این گروه از كاروانسراها نیز از نظر معماری به گونه‌های زیر تقسیم میشوند. كاروانسرای مدور تعداد كمی از كاروانسراهای ایران با نقشه مدور بناشده است. این نوع كاروانسراها بسیار جالب‌توجه و از نظر معماری حائز اهمیت فراوان است. در حال حاضر فقط دو نمونه «رباط رکن‌الدین» در جاده یزد كرمان و كاروانسرای «زیزه بین» كاشان و نطنز از این گروه شناخته‌شده‌اند. كاروانسراهای حیاط دار چندضلعی این گروه از كاروانسراها به شكل چندضلعی (اغلب 8 ضلعی) و همانند كاروانسراهای مدور بسیار زیبا بناشده و زمان ساخت آنها دوره ای است كه در معماری كاروانسراها پیشرفت قابل ملاحظه‌ای به وجود آمده است. ازنظر تعداد، كاروانسراهای چندضلعی نیز همانند كاروانسراهای مدور، اندك و فقط نمونه های نادری از آنها در سراسر ایران باقیمانده است. زیباترین نمونه این گروه كاروانسرای امین‌آباد، خان خوره، چهار آباده و ده بید جاده اصفهان شیراز است كه به شكل هشت‌ضلعی و در دوره صفویه ساخته‌شده و نشان‌دهنده شیوه معماری اصفهانی است. كاروانسراهای چندضلعی از داخل و خارج قرینه، ولی كاروانسراهای مدور از خارج دایره شكل و در داخل چندضلعی است. كاروانسراهای دو ایوانی تعدادی از كاروانسراهای ایرانی را همانند مساجد و مدارس و سایر بناهای مذهبی به شكل مربع یا مستطیل ساخته‌اند. به‌طور عام ایوان‌های این كاروانسراها یكی در مدخل ورودی و دیگری روبه روی آن قرار دارد. از نمونه‌های باقیمانده این كاروانسراها میتوان كاروانسرای چاه خوشاب و دوكوهك را نام برد. كاروانسراها با تالار ستون‌دار تعدادی از كاروانسراهای ایوان با تالار ستون‌دار بنا شده و از آنها اغلب برای اصطبل استفاده‌شده است. نمونه‌ای از این كاروانسراها عبارتند از: كاروانسرای عسكرآباد بین جاده تهران- قم و كاروانسرای خاتون آباد در كیلومتر 25 جاده تهران- گرمسار. كاروانسرای چهار ایوانی احداث بناهای چهار ایوانی حیاط مركزی، سابقه طولانی در معماری ایران داشته است كه نمونه آن را میتوان در دوره اشكانی (كاخ آشور) ملاحظه كرد و در ادوار اسلامی از طرح چهار ایوانی برای بنیاد بناهای مذهبی و غیرمذهبی مانند مدارس، مساجد، مقبره‌ها و كاروانسراها استفاده‌شده و تقریباً این طرح، نقشه ثابتی برای احداث این‌گونه بناها شد. بخصوص از دوره سلجوقی به بعد كاروانسراهای بسیار با طرح چهار ایوان ساخته شد كه آثار آن در تمامی ایران پراکنده‌شده است. گرچه گروه كاروانسراهای چهار ایوانی به شكل مربع یا مستطیل بناشده و ازنظر نقشه به هم شباهت دارند، ولی در جزئیات مانند شكل داخل و خارج دروازه های ورودی، برج ها و ترتیب قرار گرفتن اصطبل ها، دارای ویژگی های متفاوتی هستند.

گروه های کالایی
معماری و دکوراسیوندرب اتوماتیک ، کرکره برقی ، جک پارکینگکاشی و سرامیک ، چینی بهداشتیآجر فشاری ، آجر سوراخ دار ، آجر سفالی ، آجر نسوزکفپوش ، پارکت ، لمینت ، دیوارپوش دکوراتیوسنگ ، پوشش سنگی ، قرنیزکاغذ دیواریموزاییک ، سنگ فرش ، واش بتندر و پنجره UPVCترموود و چوب نماخانه پیش ساخته ، کانکس ، خانه چوبیشیرآلات بهداشتیدرب ضد‌ سرقت ، درب ضد حریقشومینهکنیتکس ، رولکس ، پوشش سلولزیرنگ و رزینسفال شیروانیورق کامپوزیت ، ورق آلومینیومسقف کاذبتزئینات و دکوراسیون ، پردهپارتیشن ، غرفه سازی ، ورق ام دی اف ، ورق اچ دی افشیشه ، بلوک شیشه ای ، شیشه خم، شیشه رفلکس، شیشه سندبلاستپله پیش ساخته ، نرده استیلمحوطه سازی ، آبنما، آلاچیق ، نورپردازیمبلمان خانگی ، اداری ، شهریدر و پنجره چوبی ، آلومینیومیدرب و پنجره آهنی ، حفاظ ، نردههود ، سینک ، اجاق گاز و تجهیزات آشپزخانهوان ، جکوزی ، کابین دوش و تجهیزات حمامکابینتپیمانکاری ، خدمات ساختمانیکفپوش صنعتی ، اپکسی ، pvc ، پلی یورتان ، بتنیفایبر سمنتدیوارهای پیش ساخته ، تایل گچی ، کناف ، 3D Panel ، دیوار کاذبورق پلکسی گلس ، پلی کربنات ، پلی استایرن ، پی وی سیموکتیراق آلات ، قفل ، کلید ، دستگیره ، قفل دیجیتال